Koetsjma is de beste manipulator

Leonid Koetsjma, door bijna iedereen gehaat en gemeden en als president op weg naar de uitgang, heeft zich op (bijna) onnavolgbare wijze in het centrum van de macht gemanoeuvreerd.

Treffender was de val van de kroonprins niet te illustreren. ,,Hij heeft koorts, 38,7 graden'', zei de Oekraïense president Leonid Koetsjma dinsdag. ,,Hij kan noch politici, noch de pers te woord staan.''

Koetsjma doelde op premier Viktor Janoekovitsj, nog geen week eerder na massale stembusfraude tot president gezalfd en tweemaal gefeliciteerd door zijn toekomstige Russische ambtsgenoot Poetin. De kroonprins zelf was zich van geen koorts bewust. Toen het Oekraïense parlement hem diezelfde dag de laan uitstuurde, zocht hij bitter maar kerngezond de microfoons. ,,Dit was een politiek besluit, illegaal en ongrondwettig. De regering werkt gewoon door.''

Zolang de president dat toestaat. Janoekovitsj weet inmiddels dat er voor hem, over hem en zonder hem wordt beslist. Hij werd weggestemd met medewerking van parlementsleden die de president gehoorzamen. Politiek is Janoekovitsj nu een levende dode, maar Koetsjma laat hem nog even bungelen.

Commentatoren in Kiev zijn het erover eens dat Janoekovitsj afgelopen weekeind met open ogen in de val liep. Mogelijk aangemoedigd door Koetsjma, sprak de premier 3.500 opgewonden afgevaardigden van 15 oostelijke regio's toe in Severodonetsk. Hoewel hij tot matiging opriep, ziet Oekraïne hem nu als organisator van een congres dat dreigde met afscheiding en burgeroorlog. Mevrouw Janoekovitsj riep een dag later dat betogers in Kiev tot waanzin worden gedreven door met drugs geïnjecteerde sinaasappels en een meningitis-epidemie.

Met zulke vrienden word je geen president. President, leger en geheime dienst keerden zich tegen separatisme, geen parlementariër bleek het congres van Severodonetsk te steunen en gouverneurs die zondag voor Janoekovitsj klapten, namen opeens afstand van hem. Maandag besefte de premier de omvang van de ramp. Hij reisde terug naar Kiev om daar ,,te blijven tot het eind''.

Koetsjma heeft belang bij afscheidingsrumoer. Janoekovitsj is nu als was in zijn handen en het script van de `kastanjerevolutie` is deels herschreven. Ging dat eerst over zijn `ancien régime' van bandietenkapitalisme dat bezwijkt onder oranje burgerprotest, nu dreigde een apocalyptisch conflict tussen oost en west in Oekraïne. Eigenlijk is dat een voortzetting van de verkiezingscampagne met andere middelen. Joesjtsjenko voerde campagne tegen censuur, onderdrukking, corruptie en roofbaronnen-kapitalisme, een boodschap die werd versterkt door het gevangenisverleden van zijn rivaal Janoekovitsj. In reactie zetten diens Russische spindoctors stelselmatig oost tegen west op. De goedzak Joesjtsjenko werd als ultra-nationalist, marionet van Washington en een `genetische nazi' neergezet, hoewel zijn vader in het Rode Leger diende en Auschwitz had overleefd. Een populaire slogan was `klaar voor de burgeroorlog?'

Nu is die vogelverschrikker weer uit de kast gehaald om de Europese diplomatie bang te maken voor een nieuw Joegoslavië. Maar weldenkende Oekraïeners nemen dat separatisme niet serieus. Zij herinneren zich dat Donetsk in 1994 al per referendum voor federalisme en autonomie stemde. Kiev negeerde dat simpelweg. De `oligarchen' die de economie domineren, waaronder de Donetskclan van Janoekovitsj, vrezen Moskou. Het industriële oosten van kolen, staal en machinebouw heeft namelijk één grote concurrent: Rusland. En is zeer gevoelig voor sancties van zijn grootste afzetmarkt, de EU.

Maar Koetsjma heeft zich zo nog even in het centrum van de macht gemanoeuvreerd, geen geringe prestatie van een staatsman die vrijwel universeel gehaat wordt. Het is een klassieke manoeuvre. Stook twee opponenten tegen elkaar op, neem afstand van beiden en ga op de top van de machtsdriehoek zitten als staatsman die de sleutel tot een compromis in handen heeft. Europa, dat Koetsjma tot voor kort als een halve gangster meed, lijkt al bijna vergeten dat vooral hij verantwoordelijk is voor de stembusfraude bij de verkiezingen.

Wat is Koetsjma's compromis? Er komen nieuwe presidentsverkiezingen, het draait nu om het formaat. De eerste optie is de eis van `volkspresident' Joesjtsjenko voor een snelle herhaling van de tweede ronde tussen hem en Janoekovitsj. De president stemt daarmee in mits Joesjtsjenko een grondwetshervorming steunt. Die moet Oekraïne omvormen tot een parlementaire democratie met een machtige premier en een vleugellamme president. Koetsjma's loyale oligarchen hebben een sterke positie in het huidige parlement. Joesjtsjenko's aanhang wijst dat af. Dat verandert mogelijk als de hervorming pas ingaat in 2006, wanneer een nieuw parlement wordt gekozen. Joesjtsjenko kan dan twee jaar regeren met de uitgebreide volmachten van zijn voorganger.

Geheel nieuwe verkiezingen, waaraan Koetsjma en zijn Russische ambtsgenoot Poetin gisteren vasthielden, zijn onaanvaardbaar. Als een voetbalwedstrijd in gelijkspel eindigt neem je strafschoppen, zei Joesjtsjenko gisteren. Je speelt niet de hele wedstrijd over. Deze optie betekent namelijk drie maanden onrust terwijl Koetsjma tal van nare valkuilen kan graven. Zo bestaat de vrees dat over twee maanden, als het straatprotest in Kiev een herinnering is, het parlement snel een amendement aanneemt dat Janoekovitsj en Joesjtsjenko allebei verbiedt zich kandidaat te stellen. Waarna alternatieve oppositiekandidaten, zoals de radicale `Jeanne d'Arc van de kastanjerevolutie' Joelia Timosjenko of de eeuwige verliezer Olekandr Moroz, in het stof bijten voor een van de `gematigde' kandidaten van de macht die zich nu al warmlopen. Dat zou een cynisch einde zijn van het oranjefeest.

Waarop het ook uitdraait: de positie van Koetsjma lijkt sterk genoeg om strafrechtelijke immuniteit voor hemzelf en zijn `Familie' af te dwingen, zijn miljoenen – miljarden volgens sommigen – veilig te stellen en misschien zelfs een onafhankelijke machtsfactor te blijven. Want daarom was het hem allemaal te doen.