`Ik zei: ik doe het wel'

Vandaag begint de verkiezing van een nieuwe Dichter des Vaderlands. Gerrit Komrij beëindigde zijn officiële termijn van vijf jaar onverwacht begin dit jaar. ,,Ik trek mij toch liever terug in eenzaamheid.''

,,Vanaf de dag dat ik aftrad, heb ik van geen enkele poëzie-organisatie nog iets gehoord. Ze hebben me allemaal gemeden alsof ik melaats was. En daarmee voel ik me een stuk gelukkiger.'' Hij had er tabak van, zei hij in januari. Hij wist dat het vijf jaar zou duren, maar niet dat het vijf zulke lange jaren zouden worden. Dus trad hij voortijdig af. ,,Ik heb er een jaar op zitten broeden en verlangde hevig te kunnen stoppen.''

De kritiek en de schimpscheuten was hij beu. ,,Hoewel er in de titel `Dichter des Vaderlands' toch voldoende ironie verscholen zit, reageerde iedereen met weinig gevoel voor humor.'' Nederland is volgens hem niet geschikt voor het instituut `Dichter des Vaderlands'. ,,In andere landen begrijpt men dat de gekozen dichter niet opeens mal is geworden, maar dat hij zich houdt aan de afspraak om soms, bij gebeurtenissen van algemeen belang, een vers te schrijven.''

Hij had er geen rekening mee gehouden dat het instituut een mikpunt van spot zou worden. ,,Maar ik had het zelf ook gedaan als een ander het geworden was. Alles opgeteld was er alle reden om er mee op te willen houden. Ik ben toch iemand die zich liever terugtrekt en de eenzaamheid opzoekt. Dat botste ook met dit instituut.''

,,De eerste jaren gebeurde er alleen wat bij het koningshuis. Daar werden verkeerde huwelijkspartners gekozen, daar overleed en jubileerde men. Zo ontstond de associatie van `Dichter des Vaderlands' met hofdichter. Erg vervelend, alsof ik opeens een lakei was geworden. Ik heb het vrolijk gehouden door te zeggen dat ik elke ochtend een poëzie-ontbijt had met de koningin.''

Het instituut heeft nog steeds zijn sympathie. ,,Er klonken voortdurend stemmen dat in Nederland zoiets zou moeten bestaan. Ik vond mezelf er niet de aangewezen figuur voor, maar toen ze me vroegen, toen ze omhoog zaten aan het begin, toen zei ik: ik doe het wel.'' Rutger Kopland kreeg de meeste stemmen, maar weigerde.

Sinds zijn aftreden schrijft Komrij wekelijks op de achterpagina van NRC Handelsblad over politiek. ,,Als mijn vingers jeukten, had ik mogelijkheden genoeg om te zeggen wat ik wilde. Het enige dat je met zo'n gedicht kan doen, is reacties en discussies losmaken. Als ik er een schreef, stond het halve land op zijn kop. Dan werd ik weer vreselijk getuchtigd, zonder dat ik kon uitleggen wat ik bedoelde. Argumenteren gaat beter in proza.''

Bij zijn aantreden verkondigde Komrij `ambassadeur van de hele poëzie' te willen worden. ,,Het is heel goed als poëzie maar voor enkele mensen is, maar laten we wel proberen die laatste paar honderd binnenboord te houden. Dat was mijn bescheiden ambitie.'' Mede namens alle dichters. ,,Daar raakte ik ook in verstrikt. Ik kan negen tiende van de Nederlandse dichters niet uitstaan. Dat zijn hopeloos overbodige epigonen. Maar als Dichter des Vaderlands moet je diplomatiek zijn.''

Ondanks alle bezwaren heeft Komrij geen spijt. Hij wijst op het oprichten van de Poëzieclub en het poëzietijdschrift Awater. En er gebeurde meer: ,,Plots doken er overal stadsdichters op en werden oude uitdrukkingen in ere hersteld, zoals Moeder en Vader des Vaderlands. Die kleinigheid hoop ik te hebben bijgedragen: dat iedereen weet dat het instituut bestaat.''

Dat het instituut naam heeft gemaakt, bleek na zijn aftreden. Dichters als Ingmar Heytze en Hans Mirck stonden te trappelen om het interimjaar over te nemen. Tussenpaus werd Simon Vinkenoog, na een verkiezing op internetsite Rottend Staal.

Komrij schreef tien gedichten als Dichter des Vaderlands. Gaat hij ze nog bundelen? ,,Nou nee'', klinkt het vastbesloten. ,,Je gaat ook niet je Sinterklaasgedichten bundelen. Ik heb er één in de nieuwe editie van Alle gedichten tot gisteren gezet, `De favoriet' en daar werd niet over gemopperd.'' Dat heeft het opgebracht: één gedicht? ,,Het zijn gelegenheidsgedichten, die vaak gingen over de actualiteit van de dag. Wie geen wegwerpgedichten kan schrijven, kan ook geen behoorlijk blijvend gedicht schrijven.'' Een favoriete opvolger heeft Komrij niet. ,,Iedereen die zin heeft, is geschikt. Ook als het instituut door iedereen gedragen wordt, zal je daarna weer in je eentje overeind moeten krabbelen.''

Cultureel SupplementVerkiezing Dichter des Vaderlands 2005-2009