Een wereldorde in theorie en praktijk

De VN moeten worden hervormd, zegt een belangrijke commissie. VN-chef Annan moet weg, vinden Amerikaanse conservatieven. Twee blauwdrukken die de VN onder druk zetten.

Een commissie van ex-wereldleiders en diplomaten presenteerde VN-chef Kofi Annan gisteren haar blauwdruk voor een beter werkende Verenigde Naties. Maar conservatieve krachten in Washington werkten gisteren door aan een heel andere blauwdruk: de val van Annan wegens de miljardenfraude bij het Iraakse olie-voor-voedselprogramma van de VN.

Zij slaagden er in de presentatie van het rapport over de ideale wereldorde, waar de VN een jaar naar hadden uitgekeken, publicitair weg te drukken en de internationale aandacht naar Annan te verplaatsen. Uit allerlei hoofdsteden stroomden acuut steunbetuigingen binnen aan het adres van Annan, de populairste secretaris-generaal sinds de eerste VN-chef Dag Hammarskjöld. Behalve uit één: Washington. Dit was de wereldorde in praktijk.

Woensdag was het de Republikeinse senator Norm Coleman, voorzitter van een van de vijf onderzoeken in het Amerikaanse Congres naar het olie-voor-voedselprogramma, die in de Wall Street Journal schreef dat Annan moet aftreden wegens de ,,meest uitgebreide fraude in de geschiedenis van de VN''; een oproep gesteund door enkele Amerikaanse kranten en columnisten. Colemans commissie zei twee weken geleden dat ze bewijzen had dat Saddams regering 21,3 miljard dollar aan illegale inkomsten had door het VN-programma en de VN-sancties te ondermijnen. Gisteren kwam het zover dat president Bush tot twee keer toe publiekelijk weigerde vragen te beantwoorden of Annan zou moeten aftreden, en ook geen steun voor hem uitsprak.

Bush vroeg om ,,een volledige en eerlijke en open verantwoording'' van het olie-voor-voedselprogramma, waarnaar verscheidene onderzoeken lopen wegens corruptie en wanbeheer. Bush zei dat die verantwoording cruciaal was voor de Amerikaanse belastingbetaler om de VN te blijven steunen en ,,voor de integriteit van de organisatie''.

Het gebrek aan spontane Amerikaanse steun kwam niet uit de lucht vallen. Het houdt volgens Amerikaanse regeringsfunctionarissen en VN-diplomaten ook verband met `Irak'. Annans uitspraak in september dat de Amerikaanse invasie in Irak ,,illegaal'' was, is slecht gevallen in de regering-Bush. Datzelfde geldt voor zijn recente waarschuwing dat het Amerikaanse beleg van de Iraakse stad Falluja de verkiezingen van januari onder druk zet en het verzet aanwakkert. Ook Annans weigering om meer VN-personeel naar Irak te sturen, uit angst voor het geweld, ergert de regering-Bush. Waarom zouden we dan nu wel meteen voor Annan in de bres springen?, vroeg een Amerikaanse regeringsfunctionaris zich gisteren af.

Annan verkeert daarbij enigszins in een lastig parket omdat zijn zoon Kojo tot februari van dit jaar honoraria heeft gekregen van een bedrijf dat een contract had met het olie-voor-voedselprogramma. Ook al werkte Kojo in Afrika en niet in Irak, Annan zei deze week ,,het perceptieprobleem voor de VN, of de perceptie van tegenstrijdige belangen of wangedrag'' in te zien. Anders dan Amerikaanse conservatieve krachten maakt de wereldgemeenschap niet zo'n grote ophef over het olie-voor-voedselprogramma en wijst er op dat de VS dat programma zelf goedkeurden.

Annans woordvoerder Eckhard hoonde gisteren een ontslagoproep weg: ,,Een paar stemmen maken nog geen koor.'' Annan ,,is van plan door te gaan met zijn belangrijke werk'' voor de resterende twee jaar. Van alle Afrikaanse landen, de overige permanente vier leden Rusland, China, Frankrijk en Groot-Brittannië, Duitsland en nog veel meer landen kwamen gisteren steunbetuigingen, evenals de steun van 3.000 VN-medewerkers. De harde machtskwestie voor president Bush is deze: wil hij zijn betrekkingen met de rest van de wereld werkelijk verbeteren, dan zal een eventuele steun voor een campagne tegen de wereldwijd geliefde Annan hem niet verder helpen. Integendeel: mét Annan heeft Bush meer kans van slagen.

Duidelijk is wel hoezeer de relatie tussen de VN en de regering-Bush nog verstoord is. Opmerkelijk is hoezeer de regering zwijgt over het VN-rapport `Een veiliger wereld: onze gedeelde verantwoordelijkheid', dat al dagen op straat ligt. De commissie van deskundigen, onder wie de Amerikaanse oud-veiligheidsadviseur Scowcroft, neemt dan ook afstand van Amerika's preventieve unilaterale oorlog tegen Irak, zonder dat de VS overal worden genoemd. Alleen de Veiligheidsraad kan zo'n oorlog goedkeuren, is de strekking.

Sámen in plaats van alleen, is het motto van de commissie die Annan instelde om een herhaling van de impasse in de VN-Veiligheidsraad over Irak te voorkomen. ,,Er is weinig internationale acceptatie van het idee dat veiligheid het best bewaard wordt door een machtsevenwicht, of door één enkele zelfs welwillend ingestelde supermacht'', zegt de commissie. Zij balt de belangrijkste dreigingen van nu samen tot een pakket dat over de volle breedte en in samenhang aanpak behoeft: van armoede en aantasting van het milieu tot oorlog en terrorisme. ,,Ontwikkeling[ssamenwerking] moet de stap zijn op weg naar collectieve veiligheid'', zei het Noorse commissielid en ex-premier Brundtland gisteren.

Belangrijk zijn de criteria om de Veiligheidsraad preventief geweld te laten goedkeuren, zoals de helderheid van de dreiging en het doel van het ingrijpen. Het meeste aandacht trekken de twee opties om de raad uit te breiden van 15 naar 24 leden nu de commissie het niet eens kon worden over één voorstel. Niemand krijgt een vetorecht erbij en niemand hoeft iets af te staan. Maar het klassieke gekrakeel is niet ver meer weg: Egypte, Zuid-Afrika en Nigeria willen alledrie een van de twee op papier vrijkomende zetels voor Afrika. Zover is het nog lang niet. Of er een tweederde meerderheid binnen de VN komt voor één van beide opties is niet duidelijk.

Annan komt nu in maart met eigen voorstellen, voor een grote hervormingstop in september en met één oog steeds op Washington gericht. Tot die tijd zal hij nog vaker moeten laveren tussen een wereldorde in theorie en praktijk.