De snelweg lijkt op een bak met knikkers

De autosnelwegen zijn niet stroef genoeg. Rijkswaterstaat onderzoekt de steentjes in het gebruikte asfalt. ,,Hoekige steentjes zijn natuurlijk beter dan ronde.''

,,Stroeve wegdekken hebben een positieve invloed op de veiligheid. Een lagere stroefheid daarentegen kan zowel het aantal ongevallen doen toenemen als ook de ernst van deze ongevallen.''

Aldus een brochure van onderzoeksbureau KOAC NPC. Het bedrijf is door Rijkswaterstaat ingehuurd om laboratoriumonderzoek uit te voeren. Deze analyse maakt deel uit van het onderzoek dat Rijkswaterstaat uitvoert om antwoord te vinden op de vraag waarom het zeer open asfaltbeton (zoab) op delen van de rijkswegen in Zuid-Holland zo snel is gesleten dat het gevaarlijk werd.

Onlangs slipten veertig auto's op de rijksweg A12 op drie plaatsen tussen Zoetermeer en Voorburg vrijwel tegelijk op elkaar. Het wegdek voldeed ter plaatse al ten minste een jaar niet aan de eigen stroefheidsnorm van Rijkswaterstaat.

Na die ontdekking in 2003 werd besloten tot versneld onderhoud, dat echter pas anderhalf jaar later zou worden uitgevoerd. ,,In die tussentijd hadden we waarschuwingsborden moeten plaatsen. Dat hebben we niet gedaan. Dat is fout'', erkent Luuk Bosch, stafdirecteur bij Rijkswaterstaat.

In een laboratorium van KOAC NPC in het Brabantse Vught buigen onderzoekers zich over monsters uit Zuid-Hollandse wegdelen. Uit het zeer open asfalt beton wordt het gebruikte steenslag gezeefd en op aard en verschijning gecontroleerd. ,,Visueel handwerk'', zegt Peter van der Bruggen, hoofd van het laboratorium.

Achter een tafel onderzoekt een man de stukgeslagen steensoorten op het gehalte aan ronde stukken. Naast hem een vrouw die het gehalte aan platte stukken onderzoekt. ,,Te veel ronde vlakken kan leiden tot gebrek aan stroefheid'', zegt Van der Bruggen. ,,Het liefst hebben we kubusvormige steentjes.'' Stafdirecteur Bosch: ,,Hoekige steentjes zijn natuurlijk beter dan ronde. Probeer maar eens te remmen in een bak met knikkers.'' Te veel platte stukken is ook niet goed. Van der Bruggen: ,,Als die allemaal in dezelfde richting liggen, kunnen ze als de haren van een hond glad aanvoelen.''

Ook de ,,polijstwaarde'' van de steenslag wordt gecontroleerd. Tegen de muur staan monsters van veertig steensoorten waaruit de Nederlandse asfaltaannemers kunnen putten: porfier, graniet, zandsteen, morene, preston hill en gilfach, om er enkele te noemen. Kalksteen voelt meteen al glad aan. ,,Niet geschikt dus.''

In een aparte ruimte verrichten de onderzoekers internationaal gestandaardiseerde stroefheidsmetingen met de zogenoemde skid resistance tester, een slingertoestel dat het contact van autoband en asfalt nabootst. Een rubberen plaatje wordt onder hoge snelheid tegen aaneengesloten, natgespoten steentjes gezwiept, waarna de slinger uitslaat en de stroefheid aangeeft.

Het gebrek aan stroefheid op in totaal 41 kilometer van de rijkswegen, vrijwel allemaal in Zuid-Holland, heeft Rijkswaterstaat ,,verrast''. Op de wegvakken zijn na de kettingbotsingen op de A12 ijlings borden geplaatst en snelheidsbeperkingen ingevoerd. De herstelwerkzaamheden zijn gaande. ,,De wegen worden verzoold'', zegt stafdirecteur Luuk Bosch.

Er zijn vele mogelijke oorzaken voor het gebrek aan stroefheid en de botsingen. Bosch: ,,Was bij het aanbrengen van de zoab-laag het asfalt in de asfaltspreidmachine op de goede temperatuur?'' Onder de 8 graden Celsius koelt het asfalt sneller af dan gewenst. ,,Misschien heeft de vrachtwagen te lang met het hete asfalt gereden.'' En: ,,Welke ploeg stond er destijds op de machine?''

Het kan ook aan het bitumen in het asfalt hebben gelegen, of aan de vulstof. Het kunnen in principe ook gladde autobanden zijn geweest, een ,,overstekende poes'' of zelfs ,,iemand die bij het rijden iets te verliefd naar zijn vrouw keek''. Je moet ook niet uitsluiten, zegt Luuk Bosch, dat werkzaamheden langs de A12 de ongevallen hebben veroorzaakt.

,,De oorzaak kan liggen in de eigenschappen van de gebruikte stenen'', zegt projectleider Paul Kuijper van de Dienst Weg- en Waterbouwkunde, de eigen adviesdienst van Rijkswaterstaat. Het is de meest waarschijnlijke oorzaak. De resultaten van het onderzoek in Vught worden rond kerstmis verwacht. Minister Peijs (Verkeer en Waterstaat) heeft voor het einde van dit jaar een rapportage aan de Tweede Kamer beloofd.

Gebrek aan stroefheid was tot op heden geen erkend probleem. Twee meetvoertuigen controleren de wegen elke twee jaar op stroefheid: een vertraagd wiel wordt met 50 kilometer per uur over de weg gesleept waarbij de kracht die hiervoor nodig is wordt gemeten. Hieruit wordt de wrijvingscoëfficiënt tussen band en wegdek afgeleid. De stroefheidsnorm ligt op een coëfficiënt van 0,38, een getal waarbij het aantal ongevallen uitstijgt boven wat ,,maatschappelijk aanvaardbaar'' is. Zodra de stroefheid onder de 0,38 komt, wordt het wegvak opgenomen in het onderhoudsprogramma. Is op de gladde Zuid-Hollandse wegen wellicht sprake geweest van achterstallig onderhoud? ,,Nee'', zegt Bosch. ,,Er is wel achterstallig onderhoud op weg en water, maar niet wat stroefheid betreft.''

Op ruim 60 procent van de rijkswegen ligt nu zeer open asfaltbeton. Normaal gesproken gaat zo'n laag een jaar of tien tot twaalf mee. Zoab wordt gebruikt om de combinatie van geluidsreductie en gunstige rijeigenschappen bij regen. Zoab is ooit beproefd in Amerika en Engeland, maar daar heeft het gebruik ervan niet doorgezet, in tegenstelling tot Nederland. ,,Wij hebben een dichtbevolkt land waar mensen vaak dicht op de autosnelweg wonen. Het geluidsarme zoab is goedkoper dan een geluidsscherm'', zegt stafdirecteur Bosch. De autobanden hebben minder aanrakingspunten dan op dicht asfalt, vandaar de geluidsreductie. Een ander voordeel van zoab, dat nu ongeveer twintig jaar wordt gebruikt, is dat het spat- en stuifwater op de weg wordt beperkt. Kuijper: ,,Je hebt een rustiger wegbeeld, er hangt geen waas van druppels voor je auto.'' Bosch: ,,Je bent geen onderzeeër.''

Het bekendste nadeel van zoab is ,,rafeling'', ofwel het loslaten van steentjes uit het zoab. De steentjes worden bijeengehouden door bitumen en vulstof maar de stukgeslagen steentjes kunnen na verloop van tijd losraken. Op zoab sneuvelen daardoor regelmatig voorruiten. Rafeling wordt versterkt door te zwaar beladen vrachtwagens. Rijkswaterstaat heeft zes weegbruggen in het wegennet liggen, en hoopt dat binnenkort automatische boetes kunnen worden uitgedeeld.