Vrouwen rechter en kolonel in Libië

Man en vrouw zijn officieel gelijkgerechtigd in Libië, en vrouwen kunnen er rechter worden en luitenant-kolonel. Toch is ook in Libië één vrouwelijke getuige maar een halve man waard.

Ook een vrouwelijke rechter in Libië heeft de hulp van haar man nodig om gezin en werk te kunnen combineren. ,,Als hij helpt, dan gaat het. Maar als hij weigerachtig is dan is het bijna onmogelijk'', zegt Rafiah al-Oubaidy. Maar haar man, zelf advocaat, helpt.

Rafia al-Oubaidy was in 1989 de eerste vrouw die in Libië tot rechter werd benoemd. Inmiddels zijn er een stuk of 40 vrouwelijke rechters in Libië. In islamitische landen is het rechterschap doorgaans het laatste ambt dat voor vrouwen wordt opengesteld: het orthodoxe argument ertégen is dat vrouwen daarvoor te emotioneel zijn.

,,In verscheidene islamitische landen zijn nu vrouwelijke rechters'', zegt Oubaidy, op bezoek in Den Haag voor een Libische Vrouwendag waar ook de Libische minister van Sociale Zaken (een vrouw) en de Libische ambassadeur (een vrouw) aanwezig zijn. ,,Sommige islamitische denkers menen dat een vrouw niet goed met het strafrecht kan omgaan. Maar in Libië hebben we dat niet. In Libië beschouwen we de koran als grondwet, maar er is geen tekst te vinden die verbiedt dat vrouwen rechter worden.'' Sommige van haar mannelijke collega's stonden aanvankelijk wat terughoudend ten opzichte van dit nieuwe verschijnsel, ,,maar dat slijt als je je werk goed doet''.

Libië is natuurlijk het land van de eigenzinnige Moammar Gaddafi. Wat betreft de mensenrechten is hij niet zo anders dan de doorsnee Arabische autocraten – Libië is als je er de rapporten van Amnesty International op naslaat niet beter aan toe dan bij voorbeeld zijn buren Egypte en Algerije. En zoals zovele Arabische leiders steunde Gaddafi terreurbewegingen, tot hij na de aanslag van Lockerbie (1988) onder zware druk van het westen wel moest inbinden. Hij was ook lang niet de enige die massavernietigingswapens nastreefde. Maar hij springt eruit in zijn zwak voor vrouwen.

Gaddafi volgt zijn eigen Derde Universele Theorie, een mengsel van een flexibele islam en socialisme met een tribale saus. In Libië is officieel het volk de baas – Gaddafi zelf is formeel geen president maar broeder-leider van de revolutie – en zijn man en vrouw gelijkgerechtigd. Moslimfundamentalisten gruwen van hem en zijn spectaculaire vrouwelijke lijfwacht, en zijn dan ook voornamelijk buiten Libië en in de Libische gevangenissen te vinden.

Dat wil niet zeggen dat man en vrouw ook in werkelijkheid gelijk zijn, maar er zijn sinds Gaddafi in 1969 de macht greep wel degelijk aanzienlijke vorderingen gemaakt. Het analfabetisme is onder vrouwen nog steeds groter dan onder mannen, maar is via verplicht en kosteloos onderwijs tot 29 procent teruggebracht, voornamelijk oudere vrouwen. Op de universiteiten studeren nu meer vrouwen dan mannen, overigens zoals tegenwoordig in veel landen.

In 1989 kregen vrouwen niet alleen het recht om rechter te worden maar ook het leger of de politie in te gaan. Het resultaat was bij voorbeeld vorig jaar september in de hoofdstad Tripoli te zien op de 34ste verjaardag van Gaddafi's machtsgreep. De Dag van de revolutie stond toen geheel in het teken van de vrouw en aan de traditionele militaire parade namen alleen vrouwen deel, strak in het uniform, met en zonder hoofddoek. Vijftig vrouwelijke officieren werden bij deze gelegenheid tot luitenant-kolonel bevorderd. In een toespraak tot zijn vrouwelijke militairen en politieagenten onderstreepte Gaddafi twee weken later dat ,,de Arabische wereld helaas geen mannen meer heeft'' maar dat zij ,,nu kan vertrouwen op Arabische vrouwen''. Daarbij moet wel worden aangetekend dat Gaddafi in de jaren negentig heeft gebroken met de Arabische leiders die hem weigerden te steunen in zijn confrontatie met het westen over Lockerbie. Hij vindt ook dat de Arabische leiders de Palestijnen en Irakezen in de kou hebben laten staan.

Gaddafi heeft ook onorthodoxe ideeën over zedigheid. ,,Een vrouw kan een kort broekje aanhebben en zich keurig gedragen, en een andere kan gesluierd gaan maar van lichte zeden zijn'', zei hij in 2000 in Amman tegenover feministische groepen. ,,Ik roep niet op tot losbandigheid, maar ik wil niet hebben dat de vorm de overhand krijgt op de kern van de zaak.''

Toch kan of wil zelfs Gaddafi niet onder het islamitische familierecht heen, dat volgens de islam door God gegeven is. Wel gaat het in Libië om een aangepaste versie. Dat wil bij voorbeeld zeggen dat veelwijverij wel niet is verboden, maar dat zoals – sinds kort ook in Marokko is bepaald – de vrouw haar man uitdrukkelijk toestemming moet geven om een tweede echtgenote te nemen.

Rechter Oubaidy, keurig gekleed in een donker krijtstreep broekpak met roze hoofddoek, onderstreept dat in de shari'a, het islamitisch recht, geen vrouw ondergeschikt aan de man is. Alle plichten en rechten zijn voor beiden hetzelfde, zegt ze. ,,Vrouwen hebben geen ondergeschikte positie'', zegt ze, ,,maar een andere positie''. ,,Ik geef u een voorbeeld. In de eerste begintijd van de islam was de jihad, heilige oorlog, verplicht. Een paar vrouwen gingen toen naar de profeet. Waarom mogen wij niet vechten? vroegen ze. De profeet antwoordde toen: niet omdat jullie minder zijn maar omdat jullie kinderen hebben.''

En hoe zit het in Libië met de bepaling dat de getuigenis van één man evenveel waard is als die van twee vrouwen? ,,Maar dat zegt de koran, de koran!'', roept rechter Oubaidy. ,,Dat is een heel duidelijke tekst! Dat heeft niets te maken met onderdrukking van de vrouw. Er zijn veel zaken die voor verschillende interpretatie vatbaar zijn. Maar hier gaat het om teksten die duidelijk zijn, die van God zijn, en niemand heeft het recht om die anders te interpreteren.''