Een overheid die dienstbaar is aan het volk

De Europese Unie besluit 17 december of zij met Turkije over toetreding gaat onderhandelen. Hoe ver is Turkije? De overheid begint dienstbaar te worden aan het volk.

Ze zegt het met een bescheiden stem, maar de glimlach om haar mond laat zien hoe blij ze is. ,,Wij houden ons nu meer dan een jaar echt serieus met het probleem van de eerwraak bezig'', aldus Hayriye Ascioglu van het vrouwencentrum KAMER in Diyarbakir. ,,En sindsdien is er niet één vrouw vermoord in Diyarbakir. Dat is de mooiste beloning die wij ons voor ons werk kunnen indenken.''

KAMER bestond al enige jaren toen de organisatie begin vorig jaar een telefoontje kreeg van een doodsbange vrouw. ,,Mijn man gaat me vermoorden'', zei ze. Ze gaf haar adres niet aan de organisatie en die kon dus weinig voor haar doen. De medewerkers van KAMER vergaten het telefoontje totdat ze enige tijd later in de krant lazen dat de vrouw inderdaad was vermoord. Toen besloot KAMER eerwraak keihard aan te pakken.

Vrouwenorganisaties weten niet precies hoeveel vrouwen jaarlijks de dood vinden in Turkije door eerwraak, maar waarschijnlijk zijn het er meer dan 100. ,,Europeanen denken vaak dat het bij eerwraak altijd om seks draait [zoals om een meisje dat tegen de zin van haar ouders met een jongen uitgaat, red.], aldus Ascioglu. ,,Maar dat hoeft helemaal niet. Als een meisje zonder toestemming zonder hoofddoek gaat lopen of zomaar naar de stad gaat is het al voldoende om eerwraak uit te lokken.''

Niet alleen Ascioglu vindt dat eerwraak een plaag is voor Turkije, ook de Europese Commissie schreef in haar advies van oktober over de kwestie of Brussel onderhandelingen met Turkije moet openen over lidmaatschap van de Europese Unie dat de positie van vrouwen in Turkije beter moet worden. Dat geldt natuurlijk niet voor alle vrouwen (in een stad als Istanbul zijn er talloze dames te vinden die onafhankelijk zijn en een glanzende carrière maken) maar in Diyarbakir en omstreken is eerwraak nog steeds een groot probleem.

Maar het tij keert. Voor het eerst krijgen vrouwenorganisaties de hoop dat het probleem opgelost kan worden. En daarbij speelt de EU een grote rol. Het was immers Brussel dat er bij Ankara op aandrong de wet te veranderen zodat eerwraak – in tegenstelling tot het verleden – hard aangepakt kan worden. Het zijn ook de EU-landen die financiële steun geven aan vrouwengroepen in Turkije en deze zo zelfbewust maken dat ze aandacht voor hun problemen bij de overheid krijgen. En zo ontstaat er een bondgenootschap tussen pressiegroepen en Brussel dat niets anders tot doel heeft dan de Turkse maatschappij te moderniseren.

KAMER bewijst, aldus Ascioglu, hoe ver dat proces al gevorderd is. Diyarbakir is lange tijd frontlinie geweest in de oorlog tussen de Turkse overheid en Koerdische rebellen. Toen het vrouwencentrum in 1997 zijn deuren opendeed, was de reactie van de autoriteiten aanvankelijk wantrouwig. ,,Ze hielden nauwkeurig in de gaten wie hier kwam.'' Dat uitgangspunt paste bij het oude Turkije, waar de overheid het volk beloert en aan niemand verantwoording aflegt behalve aan zichzelf.

Maar in het nieuwe Turkije dat op weg is naar Brussel en mede daarom steeds democratischer wordt, wil de overheid dienstbaar zijn aan het volk. En hoever dat proces in Diyarbakir is gevorderd, bewijst KAMER. Als een vrouw belt met KAMER om te zeggen dat er een `doodvonnis' over haar is uitgesproken, komt de organisatie onmiddellijk in actie. Medewerksters gaan om de tafel zitten met de politie, de sociale diensten, het plaatselijke bestuur en soms zelfs met imams om het probleem direct aan te pakken.

,,Bij gelovige families zijn imams uiterst succesvol. Als wij hen opbellen gaan ze direct praten en leggen ze de familie uit dat de islam het vermoorden van andere mensen verbiedt'', aldus Ascioglu. Vorig jaar vroegen 23 vrouwen om hulp, dit jaar al 31. En om de hulpverlening te stroomlijnen is er sinds kort een crisislijn, die 24 uur per dag te bereiken is.

De ontwikkeling van de vrouwengroepen is niet het enige teken dat Turkije anders wordt. Sinds Turkije serieus op weg is naar Brussel hebben ook bijvoorbeeld homogroepen de wind in de zeilen. Het mechanisme is steeds hetzelfde: steun uit Brussel maakt dat de Turkse autoriteiten de zaak serieus nemen en dat maakt pressiegroepen weer zelfbewuster. Voeg daarbij dat de Turkse media door de democratisering van Turkije steeds onafhankelijker zijn geworden en het pleidooi van minderheden serieus nemen, en het resultaat is duidelijk: meer dan ooit is het mogelijk om de Turkse maatschappij te veranderen. Zo werd voor het eerst een delegatie van Turkse homo's in het parlement ontvangen en leek het er zelfs even op dat discriminatie van homo's verboden zou worden.

Zulke veranderingen maken dat pressiegroepen vurig hopen dat de dialoog tussen Brussel en Ankara doorgaat. Vele activisten vrezen daarom niets meer dan dat de top in december (waarop de Europese leiders besluiten of ze met Turkije gaan onderhandelen) zal ontaarden in een grote ruzie tussen Ankara en Europa. Dat zou de motor van de sociale verandering wellicht doen stilvallen en zo de klok in Turkije terugzetten.

Tweede artikel in een serie. Het eerste verscheen 29 november.