Recht op sterven

Oud worden is afzien, hoe ouder hoe meer. Voor een aantal mensen – zeker niet voor iedereen – komt dan een moment dat het op is. Ze willen eruit stappen. Het verval gaat immers door, de dag wordt zinloos, de leegte dodelijk. Het levensperspectief, kortom, nadert de nul. Deze mensen zijn niet ziek en ook niet geestelijk gestoord. Integendeel. In alle rust, met de bezonnenheid die de oude dag eigen is, hebben ze de balans opgemaakt: het is genoeg.

Dertien jaar geleden heeft Huib Drion, jurist, hoogleraar, vice-president van de Hoge Raad, op deze pagina een lans gebroken voor wat bekend is geworden als `de pil van Drion'. ,,Het lijkt me aan geen twijfel onderhevig'', schreef hij, ,,dat veel oude mensen er een grote rust in zouden vinden als zij over een middel konden beschikken om op een aanvaardbare wijze uit het leven te stappen op het moment dat hen dat – gezien wat hen daarvan nog te verwachten staat – passend voorkomt.'' Die pil zou alleen aan echt oude mensen moeten worden verstrekt, vanaf 75 jaar, stelde hij voor. En het zou een tweeledig medicament moeten zijn, met een tussenpoos in te nemen, zodat men tijd heeft zich nog te bedenken.

De reacties op dat artikel waren overweldigend. Een open zenuw bleek te zijn geraakt. Drion had vertolkt wat talloze bejaarden als een groeiend probleem ervaren: na een lange levensweg te hebben afgelegd toch nog verder te moeten – zonder het te willen. Zij vinden dat ze klaar zijn. Natuurlijk zijn er manieren om er zelf een eind aan te maken. Maar daaraan kleven bezwaren, zeker voor ouderen. Soms is er ook de mogelijkheid om van een bevriende arts een recept voor een dodelijk middel los te krijgen. Maar dat mag niet en bovendien beschikt niet iedereen over zulke relaties. Een wettige, efficiënte en pijnloze manier om uit het leven te stappen, zoals Drion beschreef – dat was een droombeeld. Ik heb mensen gekend die er naar snakten.

Tot nu toe is het een droombeeld gebleven. Het politieke debat heeft zich jarenlang geconcentreerd op de legalisering van de euthanasie. Nu dat is geregeld, probeert de NVVE, de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie, de discussie over de pil van Drion, intussen `laatste-wilpil' genaamd, aan te zwengelen. Dat is heel aardig van die club, want in wezen hebben euthanasie en laatste-wilpil niets met elkaar te maken. Euthanasie hoort thuis in de medische sector, het is een kwestie tussen patiënt en arts. De laatste-wilpil daarentegen betreft gezonde mensen en is een zaak voor de politiek. De wet verbiedt immers hulp bij zelfdoding in artikel 294 van het wetboek van strafrecht, een verstoft relict uit 1886. Dat artikel zou natuurlijk moeten worden geschrapt. Daarvoor moet druk worden uitgeoefend op de politiek. Het probleem is evenwel dat oude mensen geen belangenvereniging hebben. Ook zijn ze te oud en te moe om met zijn tienduizenden het Museumplein op te gaan, een vuist te maken en eisen te stellen.

Er komt nog iets bij. Beleidsmakers zijn van een jongere generatie. Zij kunnen zich niets voorstellen bij de laatste-wilpil. Het raakt hun levenssfeer niet, vaak vinden ze het idee bedreigend en electoraal levert het niets op. Goedbedoeld komen ze dan opdraven met antidepressiva of bezigheidstherapie. De autonomie van de senioren in dit existentiële grensgebied wordt niet erkend.

Daarom springt de NVVE, meer dan 100.000 leden inmiddels, in deze lacune. Er is een denktank opgericht, er worden overal in het land praatavonden georganiseerd en eind van het jaar wil het bestuur met een voorstel komen hoe het verder moet. Intussen tekenen zich de contouren van de procedure rond zo'n pil al af. Het zal geen pil worden maar een drankje. Van dat drankje is, naar verluidt, nog nooit iemand niet doodgegaan. Om dat drankje af te halen (niet bij de dokter dus, maar bij een op te richten instantie) is een garantieverklaring nodig. Zo'n verklaring zal na een gesprek hierover met twee of drie daarvoor uitgekozen mensen worden afgegeven. Die verklaring wordt thuis in de safe gestopt en op ieder gewenst tijdstip in de toekomst kan zij worden `verzilverd'. De door Drion voorgestelde tweeledigheid is hierin, zij het in andere vorm, fraai ingebouwd.

Waar zal dat gesprek over moeten gaan? Tja. Bij de praatavond die laatst in Den Haag werd gehouden, draaide de discussie hoofdzakelijk om de voorwaarden waaraan de gegadigde zou moeten voldoen. Is hij wel goed bij zijn hoofd? Is hij wel eenzaam, levensmoe, vastbesloten genoeg? Is hij misschien niet toch `alleen maar' ziek? Hola. Hier komt het recht op zelfbeschikking in gevaar. Niet anderen bepalen of ik mag sterven, dat doe ik zelf en ik alleen. Er moet aan slechts één voorwaarde worden voldaan en dat is dat ik het drankje voor mezelf wil hebben en niet om er iemand anders mee om zeep te brengen. Op die ene waarborg heeft de maatschappij recht. Voor de rest heeft de oude mens recht op zijn eigen dood.

An Salomonson is oud-redacteur van NRC Handelsblad.