Altijd maar vluchten in `Eleni'

De Griekse cineast Theo Angelopoulos heeft een zeer herkenbare en bijzondere filmstijl. In bewonderenswaardige camera-instellingen die vaak lang duren filmt hij vanaf een discrete afstand figuren in een landschap. De camera beweegt langzaam en aan het eind van het shot is de compositie in het kader altijd perfect. Angelopoulos maakte prachtige films die ook nog eens ergens over gaan. Niet alleen door de nadruk op stijl zijn Angelopoulos' films typisch Europees, ze gáán altijd over (een deel van) Europa. Zijn films zitten vol bannelingen die ergens willen thuishoren maar dat door oorlog of etnische conflicten niet kunnen.

Ook in Eleni, het eerste deel uit een beoogd drieluik, speelt politiek een belangrijke rol. Angelopoulos schrijft de geschiedenis van zijn geboorteland Griekenland tussen 1919 en 1949 aan de hand van de gebeurtenissen van titelpersonage Eleni. Zij komt mee met een groepje Grieken die in 1919 uit Odessa moesten vluchtten, na deze stad door het Rode Leger was ingenomen. Daarna oorlog met Turkije, de Duitse bezetting, hongersnood en een burgeroorlog. Vluchten, vluchten, vluchten.

Op persoonlijk vlak gaat het ook niet van een leien dakje: Eleni moet trouwen met een oude man, maar gaat ervan door met een jonge violist. Een tocht vol ontberingen leidt hen door een arm, kapotgeschoten Griekenland waar nooit vrede of rust heerst. De hele eeuw rust er al een vloek op de Balkan, betoogt Angelopoulos.

Eleni is grootse cinema en de film ontving dan ook de European Critics Award 2004. Maar er is een groot probleem: het hart blijft vrijwel volledig onberoerd. Terwijl er hartverscheurende dingen gebeuren. Het is moeilijk met iemand mee te leven die we nauwelijks kennen en wier liefde voor de vioolspeler onbegrijpelijk blijft. De veelgeroemde stijl staat meevoelen erg in de weg.

Het larmoyante scenario met zijn verwijzingen naar Griekse mythes helpt niet erg mee, de personages zijn drager van symbolische ideeën, geen echte mensen. De personages blijven figuren in een landschap die van ver worden gadegeslagen. Angelopoulos is meer bezig met het vervolmaken van zijn artistieke composities dan met het lot van zijn karakters. Dan blijft er weinig over dan beredeneerde bewondering voor een aartsestheet die Eleni te veel laat voelen en de kijker veel te weinig.

Eleni (Trilogia: To livadi pou dakrizi). Regie: Theo Angelopoulos. Met: Alexandra Aidini, Nikos Poursadinis, Giorgis Armenis, Vasilis Kolovos, Eva Kotamanidou. In: Rialto, Amsterdam; Lantaren/Venster, Rotterdam; `t Hoogt, Utrecht; Lux, Nijmegen.