Vluchten voor geesten van de oorlog

Mozambique gaat morgen naar de stembus. De twee grootste partijen, Frelimo en Renamo voerden zeventien jaar oorlog. Voor traumaverwerking moet je bij de toverdoktor zijn.

Niet alleen de uitgebrande autowrakken in de berm langs de weg, de kerktorens waarvan de spits is afgeschoten of de kogelgaten in de muren van ziekenhuizen herinneren op het platteland van Mozambique aan de voorbije oorlog. Soms keren de geesten van de gesneuvelde soldaten terug. In het Gorongosa-district in Centraal Mozambique, zeggen de bewoners, is het de afgelopen twaalf jaar al vaker gebeurd.

De geesten komen steevast vóór de dageraad. Dan is het geratel van hun machinegeweren, bediend door onzichtbare handen, zo oorverdovend dat hele dorpen het krijsend op een lopen zetten. Tassen en tapijten weer wiebelend op het hoofd, net als in de oorlogstijd. Vluchten voor de geesten van de oorlog is in Gorongosa een heel normale zaak.

Morgen en overmorgen stemt het dorp, net als de rest van Mozambique, voor een nieuwe president en een nieuw parlement, voor de derde keer sinds het einde van de oorlog in 1992. De pick-ups van de partijen rijden al weken met manshoge speakers door het dorp. Gorongosa is in de nek-aan-nekrace tussen oppositie en regering een swing state.

Hoe is alledaagse politiek mogelijk in een gebied waarin politieke partijen synoniem zijn met zeventien jaar vernietiging? Regeringspartij Frelimo zag het gebied rond Gorongosa na de onafhankelijkheid van Portugal (1975) als een broeinest voor opstandelingen. ,,Laat Centraal Mozambique een begraafplaats worden'', moedigde de toenmalige president Samora Machel zijn troepen aan.

Gesteund door het blanke Rhodesië en het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime stond de rebellen van Renamo eenzelfde vernietiging voor ogen. Renamo zette iedereen tegen de muur die voor een onafhankelijk Mozambique van economisch nut kon zijn: artsen, fabrieksarbeiders, onderwijzers, advocaten. Ze werden gezien als symbolen van de nieuwe staat. Op de toppen van de Gorongosa-bergen stonden de tenten van het Centraal Commando van Renamo, onder leiding van Afonso Dhlakama, nu presidentskandidaat.

Op het oude slagveld voeren beide partijen nu campagne alsof politiek er altijd een spel van woorden is geweest. Renamo zegt te vechten tegen corruptie, aids en arrogantie uit het zuiden, waar de regering zetelt. Frelimo presenteert zich, met dezelfde bombast, als de motor achter een Afrikaans succesverhaal, economische groei, stabiliteit en vrede. Hoe kan Gorongosa, zo kort na de oorlog, het allemaal geloven, de oorlogsbeelden vergeten, de partijen vergeven?

,,De sleutel'', zegt Eugénio Almeida, chief van een kraal even buiten Gorongosa, ,,ligt bij de verzoening met de geest van de oorlog. Alleen dan kun je rustig slapen.'' Op deze plek van ruisende bomen en verlaten heuvelruggen klinken zijn woorden vanzelfsprekender dan in de grote stad. [Vervolg TRAUMA'S: pagina 4]

TRAUMA'S

Verzoening tegen wil en dank

[Vervolg van pagina 1] In Gorongosa praten de dorpelingen niet over de strijd van toen. Guerra é guerra zeggen ze dan: oorlog is oorlog. Wat valt daar nog over te zeggen? In Gorongosa bezoeken de bewoners de graven niet, leggen ze nooit bloemen, blijft de dood op afstand. Maar het heilig geloof in de geestenwereld dwingt elke bewoner zich toch met het oorlogsverleden te verzoenen.

Volgens de traditionele overtuiging woedt oorlog immers niet alleen in de fysieke wereld. De spirituele wereld speelt een even belangrijkere rol. Soldaten kunnen zich met medicijnen beschermen tegen de dood. Dan eten ze de wortels of de bast van oude bomen, zodat ze na de dood wraak kunnen nemen op hun moordenaars. Gamba heet hun kwade geest.

Chief Almeida (66) heeft gamba vaak genoeg gezien, gevoeld, geroken. Als zijn maïsoogst tegenzit, de koeien geen melk geven, of de knieën pijn doen, dan weet hij: het is de gamba. Dan strompelt hij met zijn oude benen de geknakte brug weer over, langs de verkoolde legertruck, om aan de andere kant van de heuvel de toverdokter om raad te vragen. Het trauma van de oorlog is als een griepje of een snotterende neus. In Gorongosa bestaat voor alles een medicijn.

,,De westerse psychiatrie heeft veel te weinig aandacht voor deze manier van traumaverwerking'', zegt de Mozambikaanse onderzoeker Victor Igreja, verbonden aan de Universiteit van Leiden. Igreja deed maanden veldonderzoek in Gorongosa naar de psychische gevolgen van de oorlog voor de bewoners. ,,Elke kwaal in Gorongosa wordt de geest van de dode soldaten verweten. De gamba-geest dwingt de hele familie bij elkaar te komen, of ze tijdens de oorlog nu Frelimo steunden of Renamo. Alleen met iedereen bij elkaar voor de hut van de traditionele genezer kan het familielid worden genezen. Verzoenen moet hier tegen wil en dank.''

Alleen zij die veel geleden hebben, kunnen Gorongosa genezen. Zo stelt de medicijnvrouw met de naam Theresa zich voor, op haar rieten mat: zij die veel geleden heeft. Ze herinnert zich de soldaten nog, die met parachutes als blaadjes uit de lucht gevallen waren. Ze herinnert zich de kampen nog, waar ze jarenlang werd vastgehouden. Ze was zo ziek van de oorlog, dat de dorpelingen wisten: alleen zij kan ons van de kwade gamba-geesten verlossen. De gewonde heler heeft het beste medicijn.

Theresa begint zacht te grommen. Ze schudt met kralen en roert met een wortel langzaam in een beker water. Het grommen wordt nu krijsen en het oude lichaam trilt. Dan verstijft ze, alsof voor een fractie van een seconde bezeten door een ander en knikt minzaam. Chief Almeida heeft het tafereel glunderend gade geslagen. ,,De geest is weg nu'', zegt hij, ,,u heeft het zelf gezien.''