Zittende macht in Kiev zakt weg in drijfzand

De oppositie in Kiev ruikt de overwinning. Het oosten dreigt met afscheiding, maar een `Moldavisch scenario' neemt men in Kiev niet serieus. Rusland begint zich inmiddels te bezinnen.

Het is slechts een morele zege. Het Oekraïense parlement heeft niet het recht verkiezingen ongeldig te verklaren. Maar zaterdagavond deint de oranje massa op het Onafhankelijkheidsplein al met tranen in de ogen op de hymne `Oekraïna'. De buit is binnen. De half snikkende, half giechelende politica Joelia Timosjenko, `het hart van de revolutie', bevestigt op het podium die indruk. ,,Begrijpt u het nu? Wat u wilt, gebeurt. Begrijpt u het nu?''

Dat 307 van de 445 afgevaardigden van de Verchovna Rada, het parlement, de presidentsverkiezing ongeldig verklaarden, is meer dan een morele zege. Het betekent dat het `centrum-moeras', de amorfe massa zakenlui met soepele ruggengraten die het parlement domineren, hebben besloten dat de macht op het Onafhankelijkheidsplein ligt, niet langer in het presidentieel paleis. Hoe kan het Hooggerechtshof vandaag nog besluiten dat de presidentsverkiezingen wel geldig zijn? Dat betekent ,,een zeer complexe politieke en juridische botsing'', benadrukt parlementsvoorzitter Litvin.

Dat de macht in Kiev wegzakt in drijfzand, blijkt uit kleine dingen. De politiemensen met oranje strikjes. Het commerciële tv-kanaal 1+1 dat meldt voortaan objectief verslag te doen van de politieke crisis. Het legerkoor dat plots op het podium staat te bulderen. De cadetten van de politieacademie die overlopen, de artiesten die excuses maken omdat ze een maand geleden nog premier Janoekovitsj steunden.

Het helderste signaal: de door de centrale kiesraad tot nieuwe president uitgeroepen premier Viktor Janoekovitsj trekt zich zaterdag terug in zijn oostelijke vesting Donetsk. Ook de kompels en arbeiders zijn opeens spoorloos, terug naar Donetsk, Loegansk en Charkov, in 37 treinen. Zondag zwerft nog één piepklein groepje jongeren in Blauw-Wit door de stad, achtervolgd door honderden aanhangers van de oppositie. Hun `Ja-noe-ko-vitsj' gaat hopeloos onder een loeiend `Joesj-tsjen-ko!

Zaterdag spreekt Janoekovitsj tienduizenden inwoners van Donetsk toe vanaf een podium vol grimmige priesters en industriebazen. Ook de `Donetski' op het plein kijken verbeten, een beetje angstig. Zondag treedt de premier op in de enorme sporthal van Severodonetsk. Daar zijn leiders van vijftien zuid-oostelijke regio's bijeen om te praten over hun status binnen Oekraïne. Er wordt gedreigd met een referendum over autonomie op 5 december, met afscheiding, met werkgroepen om een eigen banksysteem en belastinginning op te zetten. De nationalistische burgemeester Loezjkov is uit Moskou binnengevlogen om olie op het vuur te gooien. Janoekovitsj probeert zich als stem van rede en gematigdheid te profileren. Oekraïne staat aan de rand van de afgrond, waarschuwt hij.

De dreigende afscheiding van het Russische oosten compliceert de situatie. Wat zijn de opties? President Koetsjma die de rebellie van gouverneurs, mannen die hij zelf heeft benoemd, benut om de noodtoestand uit te roepen? De `Moldavische variant', waarbij Oekraïne uiteenvalt in een industrieel, pro-Russisch oosten en een straatarm, agrarisch westen? De mensen rond Joesjtsjenko bagatelliseren de situatie. ,,De doodsrochel van de macht'', zegt de man die de Joesjtsjenko-shows in Kiev regisseert. ,,De oligarchen en fabrieksbazen zijn in paniek.'' Politicus Boris Taratsjoek ziet grote verschillen tussen Oekraïne en Moldavië, waarvan zich in 1992 het pro-Russische gangsterstaatje Transniestrië afscheidde. ,,Oekraïne is een gevestigde staat met een sterke machtsverticaal. President, leger noch geheime dienst kan zich veroorloven te spelen met onze territoriale integriteit. Bovendien hebben we geen Russisch leger op onze bodem, zoals indertijd in Moldavië, om de separatisten te steunen.'' Slecht in drie regio's – Donetsk, Loegansk en de Krim – is er serieuze, brede steun voor afscheiding, vermoedt hij.

En Rusland? Daar is een periode van bezinning aangebroken. Op tv-zender ORT debatteren experts onder leiding van journalist Vladimir Posner over de vraag `hoe wij het spel in Oekraïne hebben verloren'. Posner draagt een oranje stropdas, de kleur van Joesjtsjenko. Een boetedoening voor een eerdere uitzending waarin Posner louter aanhangers van Janoekovitsj aan het woord liet.

Rusland heeft naar schatting driehonderd miljoen dollar in de campagne van Janoekovitsj gestoken en zelf zijn kroonjuweel naar Oekraïne gestuurd: president Poetin. Het werkte niet. Een liberaal meent dat Rusland af moet van denken in invloedsferen, een communist ziet een Amerikaans complot, spindoctor Sergej Markov, terug van zijn mislukte missie in Kiev, stelt dat Moskou te weinig heeft gemanipuleerd. ,,We begonnen pas in augustus, we hadden al twee jaar geleden aan het werk moeten gaan.'' Collega Gleb Pavlovski kastijdt de slappe Oekraïense macht (,,Hoe kan je tijdens een revolutie nu afzien van geweld?'') en adviseert Rusland diep in zijn schulp te kruipen. ,,het westen gebruikt Oekraïne als laboratorium voor nieuwe revolutietechnologie. Rusland is het volgende doel.''

Dus is de buit binnen? Bogdan Gavloelitsj, het hoofd van de ordedienst van de kastanjerevolutie, maakt zich zorgen. Met vijfhonderd `sportlieden' heeft de president van de Russische sambobond de straten van Kiev de afgelopen week veilig gehouden, confrontaties tussen studenten en mijnwerkers voorkomen, `provocaties' in de kiem gesmoord. ,,Dit is het gevaarlijkste moment'', peinst hij. ,,Als je de vijand niet meer serieus neemt, lig je zelf al op de grond.''

Het is nog niet voorbij. Joesjtsjenko roept zijn aanhang zondag op nog tien dagen op het plein te blijven. ,,U hebt honger, u lijdt kou, maar we moeten blijven tot het einde.'' De Rozenrevolutie in Georgië duurde ook drie weken, herinnert hij zijn aanhang. Die juicht, maar de vermoeidheid slaat toe. Zondagavond zijn er meer dronken, agressieve jongeren op straat dan voorheen, in de metrogangen slapen provincialen op bergen vodden tussen de modder en smeltsneeuw. De revolutie eist zijn tol.