VVD's krabbendans

De politieke positie van de VVD is er na het congres van het afgelopen weekeinde niet duidelijker op geworden. Fractievoorzitter Van Aartsen eiste vorige week de positie op van politiek leider. Dat is een functie die formeel niet bestaat bij de liberalen. Maar een afdeling diende een motie in om in de reglementen vast te leggen dat de fractievoorzitter automatisch ook de politiek leider is. Het congres besliste anders en de motie werd aangehouden. Van Aartsen kreeg bij acclamatie wel de titel `politiek aanvoerder'. Dat is een vage aanduiding die net genoeg houvast biedt om compleet gezichtsverlies voor Van Aartsen te voorkomen. De toestand waarin de fractievoorzitter zich nu bevindt, is in diens eigen woorden voorafgaand aan het congers ,,belabberd''. En dat geldt mutatis mutandis door de centrale rol die hij speelt in de VVD voor de hele partij.

Na de weinig florissante verkiezingsuitslagen van 2002 en 2003 voor de liberalen probeert de VVD zich uit alle macht opnieuw uit te vinden. Dat is vooralsnog vooral een naar binnen gekeerd proces van partijvernieuwing. Het is ook een zoektocht naar de juiste koers. In de opiniepeilingen zinkt de tweede regeringspartij ondertussen weg in het moeras. De poging van Van Aartsen om zich als een Baron von Münchhausen daaruit omhoog te trekken, is mislukt.

Partijprominent Vonhoff benadrukt het gegeven dat partijleiderschap niet kan voortvloeien uit reglementen, maar gebaseerd moet zijn op het gezag dat de leider verwerft. Daarin heeft deze liberaal op zichzelf gelijk. En indirect kan die stelling worden opgevat als kritiek op Van Aartsen dat hij dat gezag kennelijk nog niet heeft verworven. Dit hangt echter weer samen met het gegeven dat hij zijn rol van leider moet delen met de lijsttrekker van 2003, vice-premier Zalm. De facto is de uitkomst van het congres dan ook dat de beide partijprotagonisten doorgaan met hun krabbendans.

Ondertussen bloedt de VVD in de opiniepeilingen leeg naar de partij van Geert Wilders, die vooral een virtueel bestaan leidt. Die ontwikkeling levert het spanningsveld op waaruit het streven van Van Aartsen naar eenduidig leiderschap kan worden begrepen. Een parallel met de stormachtige opkomst van Pim Fortuyn drie jaar geleden ligt voor de hand. Terwijl Van Aartsen hamert op het `VVD-verhaal' dat hij wil vertellen, is tot nu toe weinig bekend over het program van Groep-Wilders. De virtuele achterban van Wilders, die volgens sommige peilingen 29 zetels in de Tweede Kamer zou omvatten, kan die leegte voorlopig vullen met eigen agendapunten. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit jongste berichten dat PvdA-kiezers eveneens zouden overlopen naar Wilders. Daarmee is de opkomst van een nieuwe anti-establishment beweging niet alleen een probleem voor de VVD. Ook de andere partijen zullen, zoals PvdA-leider Bos dit weekeinde zei, hun strategie op de nieuwe ontwikkelingen aanpassen.