VVD-aanvoerder moet leiderschap afdwingen

Investeren in de toekomst, daar zou het VVD-congres over gaan. Maar het ging over het leiderschap van de partij. Jozias van Aartsen won en verloor.

Hij heeft meer gekregen dan waarom hij had gevraagd. Jozias van Aartsen is sinds zaterdag `politiek aanvoerder' van de VVD. Maar `politiek leider' mag hij zich niet noemen.

Fractievoorzitter Van Aartsen doet er luchtig over op het 116de partijcongres van zijn partij afgelopen weekend in Noordwijkerhout. Hij had hoog ingezet door zich via een mediaoffensief in de week voorafgaand aan het congres openlijk te kandideren voor het `politiek leiderschap'.

Volgens de in 2003 gekozen lijsttrekker – minister van Financiën en vice-premier Gerrit Zalm – is het aanwijzen van een politiek aanvoerder een ,,herbevestiging van de huidige situatie''. En die is dat het liberale geluid per definitie uit de Tweede Kamer komt.

In zijn speech aan het slot van het congres zegt Zalm: ,,En voor wie het nog niet duidelijk was, die weet het vanaf vandaag: Jozias heeft alle ruimte om de VVD maximaal te profileren.''

De `herbevestiging' van de rol van de fractievoorzitter speelt het hele weekend een hoofdrol in Noordwijkerhout. Formeel was er de afgelopen anderhalf jaar nooit een probleem geweest met de twee kapiteins op een schip, zo bezwoeren VVD'ers, maar nu er openlijk over de kwestie gedebatteerd kon worden, kwam de frustratie van anderhalf jaar onduidelijkheid in zijn volle omvang omhoog. Zalm en Van Aartsen waren nog mild in hun oordeel, zij kwalificeerden de situatie als ,,niet ideaal''. Maar de leden waren harder.

,,De kiezer vraagt om een helder standpunt'', riep de voormalige Europarlementariër Elly Plooij tot het congres. ,,We zijn een partij in verwarring'', klonk uit een andere hoek van de zaal met zeshonderd stemgerechtigde VVD'ers. ,,Een partij in moeilijkheden heeft behoefte aan één politiek leider.'' En die functie moet deze dag in de regels worden vastgelegd, opperde burgemeester Ter Heegde van Heerhugowaard. ,,Maar wij zijn helemaal niet in verwarring, zeg'', liet de VVD-afdeling Rotterdam weten. ,,En leiderschap in regeltjes vastleggen, daar houden wij liberalen niet van.'' Dat wilde erelid Frits Korthals Altes ook gezegd hebben: leiderschap, daar vraag je niet om. ,,Dat ontstaat, dat dwing je af.''

De VVD had vooral willen congresseren over hoe de partij de huidige en toekomstige problemen van het land zou gaan aanpakken. En hoe om te gaan met het succes in opiniepeilingen van Geert Wilders. Sommige congresdeelnemers vonden dat de op het thema `moslimextremisme' tamboererende ex-VVD'er van hun partij een dolende heeft gemaakt.

De meeste tijd ging evenwel heen met praten over de motie-Ede. Die lokale afdeling kwam met het voorstel om het begrip `politiek leider' in de reglementen op te nemen zodat iedereen zou weten dat elke voorzitter van een VVD-fractie de leider is, lokaal, provinciaal en vooral nationaal. Volgens de afdeling Boskoop wilde 84 procent van de VVD-kiezers weten wie nou de echte leider is. Dat waren er volgens een ander afdelingshoofd in potentie liefst 2,5 miljoen mensen. ,,Daar speel je geen Haagse spelletjes mee.''

Van Aartsen gaf gewicht aan de motie-Ede door zich in de week voor het congres via een mediaoffensief als partijleider op te werpen. Niet meteen, zo wilde Van Aartsen overbrengen, maar straks als er in 2006 een lijsttrekker gekozen moet worden. Zou de motie-Ede worden verworpen, dan zou Van Aartsen zich ,,belabberd'' voelen.

Nadat een groot aantal VVD'ers zich bij de interruptiemicrofoons over de motie had uitgesproken – voornamelijk negatief – nam Frank de Grave het woord. De Grave was de tegenkandidaat van Zalm voor het fractievoorzitterschap toen de laatste in 2003 vice-premier en minister van Financiën werd. Maar De Grave greep mis en Van Aartsen werd fractievoorzitter; reden voor de protégé van Zalm om op te stappen.

Op het congres stelde De Grave voor wat alom als een idee van Zalm werd ervaren: laat Ede de motie in trekken, laten we over twee jaar verder zien wat we met de reglementen doen en tot die tijd Van Aartsen bestempelen als de ,,politiek aanvoerder'' die ,,de lijn van de VVD'' uitdraagt. Veel congresdeelnemers menen te doorzien wat De Grave beweegt: laat Van Aartsen zichzelf de komende twee jaar maar afbranden, zodat iemand van de club van Zalm het leiderschap kan opeisen.

Toen nam VVD-voorzitter Jan van Zanen het woord. ,,Wij zijn een partij die niet van regeltjes houdt'', zei hij over de motie-Ede, ,,we moeten onze handen vrijhouden.'' Van Zanen sprak over ,,die twee kerels'' waar hij voortdurend tussen zit, die aan elkaar gewaagd zijn, waar spanning op zit, ,,maar in deze moeilijke tijden rooien die twee kerels het prima''. Niettemin, aldus de voorzitter: ,,De buitenwacht begrijpt niet meer wie nu het partijpolitieke gezicht is. Laten we daarom de motie van Ede als richtlijn uitspreken.'' Waarop een tekst verscheen met de term `politiek aanvoerder'.

Daarop trok Ede de motie in en sprak het congres zich uit conform de woorden van De Grave. Als het op stemming was aangekomen, zo redeneerde De Grave achteraf, dan had wel eens pijnlijk duidelijk kunnen worden dat Van Aartsen op dit moment steun ontbeert voor zijn ambitie. Door stemming te voorkomen, was Van Aartsen een mogelijke afgang bespaard. Zalm, die zijn beslissing om voor partijleider op te gaan zo lang mogelijk uitstelt, toonde zich in de wandeling tevreden over het lot van zijn rivaal. Grappend: ,,Aanvoerder is in ieder geval kein Führer.''