Vlaamse primitieven maar dan klein

Het ziet er nogal verontrustend uit, al klinkt er een zacht renaissancemuziekje bij. Een detail van een mooie lederen boekband wordt met een klodder vette pasta ingesmeerd. Het wordt nog griezeliger. Grote, rose vingertoppen boren een scherp mesje tussen de perkamenten katernen en beginnen te wrikken en te snijden. Deze videobeelden worden telkens herhaald als betreft het een performance.

We zien hier een momentopname van de restauratie van een van de topstukken van Zuid-Nederlandse miniatuurkunst, het zogenaamde Breviarium Mayer van den Bergh, dat geheel uit de band werd gehaald. Eeuwenlang in zeer kleine kring gekoesterd kwam het handschrift in 1898 in de openbaarheid nadat de Antwerpse verzamelaar Fritz Mayer van den Bergh het had gekocht bij Christie's in Londen. In het museum en woonhuis dat Mayer van den Bergh in Antwerpen liet bouwen is nu een tentoonstelling ingericht waarop een kleine veertig losse miniaturen uit dit unieke boek in hun context worden getoond. De afgelopen jaren werd het hele handschrift niet alleen gerestaureerd en geconserveerd maar ook uitvoerig onderzocht. De Leuvense kunsthistorica Brigitte Dekeyzer, die op het breviarium promoveerde, plaatst het in de traditie van de Gents-Brugse schilderkunst van de late jaren van de vijftiende eeuw. Ze stelt de rijke illustraties op één lijn met de Vlaamse Primitieven, met werk van figuren als Hugo van der Goes en Gerard David. ,,De reden ligt volgens Dekeyzer voor de hand. ,,Miniaturisten en paneelschilders behoorden in sommige steden tot het zelfde gilde, een strikte scheidingslijn tussen beide kunsttakken bestond niet.''

Op de tentoonstelling hangen voorbeelden uit de verschillende rubrieken die zo'n gebedenboek bevat, zoals een eeuwigdurende kalender, de psalmen en gebeden ter ere van heiligen. Net als bij de Vlaamse primitieven zie je steeds een mengeling van hemelse en aardse motieven. Heiligen naast arbeiders. Allerlei niet-realistische stralenkransen en in beeld gebrachte wonderen, naast precies geschilderde slakken, vlindertjes en boeren met bijlen en sikkels. Ook zonder vergrootglas nodigt het uit tot uren kijken naar al die verschillende niveaus waarop de meesterschilders zich hebben uitgeleefd. De serene gezichtsuitdrukking van de engel van de annunciatie bijvoorbeeld met zijn rode lippen en fijne krulletjes. Direct daaromheen de ruwe koppen van de oudtestamentische stamvaders die zich in de marge van deze afbeelding, met hun warme hoeden en mantels op de roze, groene en lichtblauwe bloemkelken van de Boom van Jesse hebben genesteld. Het is steeds een combinatie van realisme en voor het publiek onmiddellijk herkenbare symbolistische verwijzingen.

Over publiek gesproken. Het is niet bekend voor wie dit prachtige gebedenboek, dat in totaal 1412 bladzijden telt, is gemaakt. De vele verwijzingen naar Maria doen veronderstellen dat het om een dame gaat die Maria heette. Misschien was het wel voor Maria van Castilië, de dochter van de Spaanse koningen Ferdinand en Isabella, die later met de Portugese koning trouwde. Hoe dan ook was het van oorsprong een boek voor een zeer kleine elite en voor zeer bijzondere gelegenheden. Het is nooit gebruikt om zomaar uit te bidden. De band waaruit het werd gehaald dateerde uit de achttiende eeuw. Pas nu de bladen los zijn kunnen we alles bekijken, kan het publiek meer dan één bladzijde zien.

Toch is het de bedoeling dat het Breviarium Mayer van den Bergh na deze tentoonstelling weer wordt ingebonden. Een boek is een boek, redeneert het Vlaams Centrum voor de Miniatuurkunst. Daarin hebben de geleerden natuurlijk gelijk. Maar wat heeft een 21ste-eeuwse boekband voor zin? Het resultaat is natuurlijk wel authentiek: het Breviarium Mayer van den Bergh wordt dan weer even elitair als het altijd geweest is.

Tentoonstelling: Vorstelijke luxe en devotie, Breviarium Mayer van den Bergh t/m 16/1 in Museum Mayer van den Bergh, Lange Gasthuissstraat 19, Antwerpen, di-zo 10-17; 26/12 en 1 en 2/1 dicht. Publ.: Brigitte Dekeyzer, Herfsttij van de Vlaamse miniatuurkunst. Het breviarium Mayer van den Bergh, Ludion €49.