Treed Iran vereend en sterk tegemoet

De VS moeten erkennen dat Europa beter het voortouw kan nemen om te voorkomen dat Iran een kernmacht wordt, meent Fareed Zakaria.

Wie vertelt dat hij een duidelijke oplossing heeft voor het probleem van de Iraanse atoomambities, is niet eerlijk. Moeilijker problemen op het terrein van de buitenlandse politiek zijn er bijna niet. Er zijn twee benaderingen om te verhinderen dat Iran een kernmacht wordt: dwang en samenwerking. Beide hebben ernstige gebreken. Maar wil een van beide ook maar kans maken om effect te sorteren, dan zal de hoofdrolspeler niet Amerika maar Europa moeten zijn.

Als dwang wil zeggen Amerikaanse militaire aanvallen, dan is dat een idee dat volkomen averechts zal werken. Zo'n actie zou beperkte schade toebrengen aan de Iraanse kerninstallaties, het land verenigen achter het bewind, de Verenigde Staten verder in de wereld isoleren en de Iraniërs waarschijnlijk tot vergelding aanzetten door terreuraanslagen tegen de Amerikaanse troepen in Irak en Afghanistan te steunen.

De Verenigde Staten hebben zich wel vaker verkeken op de mondiale kracht van het nationalisme – onlangs weer in Irak. Het Iraanse nationalisme is uitermate sterk. De Iraniërs koesteren al heel lang diepe argwaan tegenover vreemdelingen, met name Amerikanen. Iran was het eerste land, onder de vooruitstrevende premier Mossadeq, dat zijn olie-industrie nationaliseerde. Iran was het land, onder de pro-Amerikaanse sjah, dat in 1973 de stijgingen van de olieprijs op gang bracht. En Iran is nog altijd het enige land in het Midden-Oosten dat een bewind heeft verjaagd, voornamelijk omdat het pro-Amerikaans was. Amerikaanse militaire aanvallen zullen bij de bevolking niet in goede aarde vallen.

De strategie achter zulke aanvallen is voor veel haviken in Washington niet een ontwapening maar een machtswisseling. Ze hopen door de druk op te voeren het huidige bewind ten val te brengen, want dat wankelt volgens hen al. Maar dat lijkt hoogst onwaarschijnlijk. De Iraniërs zijn ongelukkig met het corrupte en dictatoriale bewind waaronder ze leven. Maar ze zijn ook op hun hoede voor een revolutie, want daar gaan ze al 25 jaar onder gebukt. De massale actie in Iran was niet zo groot als waarop de Iraanse betogers en hervormers hadden gehoopt. Op zijn beurt heeft het bewind een manier gevonden om dankzij de enorme Iraanse olie-inkomsten uitgebreide vriendjespolitiek te bedrijven en het leger en de geheime politie om te kopen. Eens zal dit verdorven bewind van het toneel verdwijnen. Maar voor die tijd zal Iran allang een kernmacht zijn. Een visie op lange termijn biedt geen oplossing voor een gevaar op korte termijn.

Militaire aanvallen zijn dus geen goede keus, maar samenwerking is ook niet alles. Volgens sommigen bieden we Iran geen echte beloning aan. Dat is misschien ook wel zo. Volgens hen is de regering-Bush niet bereid tot een `grote deal' – normale betrekkingen met de Verenigde Staten in ruil voor `geen kernwapens'. Ook dat is zo. Maar er zijn weinig aanwijzingen dat een beter Amerikaans beleid wel weerklank in Iran zou vinden. Zoals Kenneth Pollack schrijft in zijn uitstekende nieuwe boek The Persian Puzzle: ,,De Verenigde Staten zijn al twintig jaar bereid tot de `grote deal', maar de Iraanse regering heeft steeds weer elke samenwerking met de VS afgewezen.'' Vergeet niet dat het Ronald Reagan was die de Iraniërs een taart, een bijbel en zijn nationale-veiligheidsadviseur stuurde, in de hoop een dooi in te zetten. Maar in Teheran waren – en zijn – velen van mening dat ze meer baat hebben bij een confrontatie met de Verenigde Staten.

Daar komt Europa om de hoek kijken. Tot dusver heeft Teheran zijn gedrag amper hoeven bekopen. De Amerikaanse sancties waren tandeloos omdat de rest van de wereld maar al te graag handel met Iran drijft. Zoals de Iraniërs vaak opmerken zijn niet zíj geïsoleerd, maar de Amerikanen. Europa en de Verenigde Staten hebben nu de handen ineengeslagen en Iran een keus geboden: kernwapens of normale handel, maar niet allebei.

Dit zou best kunnen werken. Zoals de Iraanse geleerde Ray Takeyh uitlegt in het tijdschrift Survival, vindt in Iran voortdurend discussie plaats over de voordelen van het bezit van kernwapens. Binnen het bewind is een belangrijke stroming die stelt dat een atoomprogramma dat tot isolatie van de wereldeconomie zou leiden, te kostbaar en uiteindelijk onnodig zou zijn. Als Europa niet alleen met sancties zou dreigen maar ook beloningen aanbood, zou dat de pleitbezorgers van een modern Iran steunen in hun strijd tegen de voorstanders van een nucleair Iran.

Dit klinkt misschien als wishful thinking. Het vergt een eensgezind, dapper en besluitvaardig Europa. Het vergt een nauw afgestemd beleid van de Verenigde Staten en Europa. Maar kijk nu eens wat er gebeurt als reactie op de fraude in Oekraïne. Europa is eensgezind en heeft zich hard opgesteld. Washington en Europa treden gezamenlijk op. En als ze volharden en weigeren om het verkiezingsresultaat te sanctioneren of zaken te doen met het nieuwe bewind, zal dat effect hebben.

Hier schuilt een les in. Ondanks de botsingen die Amerika en Europa de afgelopen twee jaar hebben gehad, is hun beeld van het soort wereld dat ze willen zeer vergelijkbaar. En als deze twee kampen de handen ineenslaan en hun gezamenlijke idealen, belangen en historische lotsverbondenheid formuleren, dan is hun vereende kracht onstuitbaar.

Fareed Zakaria is columnist van Newsweek. © Newsweek