Rust op de raketbasis

Architectuur, kunst en natuur komen weldadig aan hun trekken in de Langen Foundation, het nieuwe paviljoen op museumeiland Hombroich.

Een voormalige raketbasis vormt de nieuwste uitbreiding van het museumeiland Hombroich, in het Rijnland bij Neuss, tussen Düsseldorf en Keulen. Kunstverzamelaar Karl-Heinz Müller, in 1987 de grondvester van het unieke museumeiland waar natuur, architectuur en kunst evenwaardig samengaan, verwierf de oude NAVO-basis in 1995. De Japanse architect Tadao Ando ontwierp voor het met taluds en barakken van golfplaat bezaaide terrein een paviljoenachtig museumgebouw, dat dit najaar wordt ingewijd met de tentoonstelling Bilder der Stille.

Het eerste dat opvalt als een ode aan de stilte, is een totaalbeeld: de sublieme architectuur van Ando. Zoals bij de meeste creaties van deze kunstenaar-architect (63) – wereldwijd zijn dat er ongeveer tweehonderd waarvan vier in Europa – speelt ook in Hombroich het gepolijste beton dat glanst als zijde de hoofdrol. Daarnaast zorgen grote glasvlakken, door elegante, stalen staanders omlijst, voor aangename verwarring over waar buiten ophoudt en binnen begint.

Een strakke, met gras begroeide wal omringt het `Oord van vrede' (Ando) en vormt de toegangsweg naar het museumhuis van de Langen Foundation, zoals de Hombroich dependance officieel heet. De naam is afkomstig van de collectioneurs Viktor en Marianne Langen, die vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw klassiek-moderne kunst verzamelden met werk van onder andere Cézanne, Ernst, Léger, Yves en Schwitters.

Ook bracht het echtpaar een voor Europa unieke collectie Japanse kunst bijeen die zich met rolprenten, sculpturen en in verschillende technieken uitgevoerde schilderingen, uitstrekt van de 12de tot en met de 19de eeuw.

Tadao Ando kreeg de opdracht om een museale accommodatie te ontwerpen die zich volledig dienstbaar zou gedragen aan deze tweeledige collectie. Het resultaat toont aan dat dit een kolfje naar zijn hand was. Voor de Japanse kunst bouwde hij een langgerekte, bijna blinde betonnen doos die door een mantel van glas wordt omgeven. Binnen is de expositieruimte eerder een passage dan een zaal, waardoor het oog van de bezoeker, waar deze zich ook in de ruimte bevindt, altijd de juiste blikafstand heeft ten opzichte van de niet al te grote en vaak in tere tonen uitgevoerde kunstwerken aan de muur.

De twee parallelle ruimten die voor de westerse moderne kunstcollectie zijn bestemd, zijn tot zes meter diep in de grond uitgegraven, en verdienen het zeker om met hun forse formaten – een hoogte van ongeveer acht meter – `zalen' te worden genoemd. Het ook in het interieur sobere materiaalgebruik – neutraal getinte wanden, kleurloos beton, staal en glas – de eindeloze hellingbanen die de niveauverschillen sierlijk overbruggen en de geraffineerde lichtsleuven markeren de ruimtekunst van de Japanse meester.

Het is ook te danken aan de wijze waarop de kunst is opgehangen dat in het interieur Ando's poëtische bouwkunst tot zijn recht komt. Voor de oude raketbasis geldt dezelfde grondwet als voor het nabijgelegen museumeiland: ruimte geven aan architectuur en kunst, ook letterlijk. Op sommige muren, die beslist niet klein zijn, hangt slechts één schilderij. En dat treft je al van verre, Die Akademie (200 x 150 cm) van Neo Rauch bijvoorbeeld, of het oersterke blauwrode Doo Gee (176 x 176 cm) van Kenneth Noland uit 1966.

Naast de architectuur en kunst komt de natuur rond de Langen Foundation ook weldadig aan haar trekken, maar totaal anders dan op het dichtbegroeide eiland. Daar liggen de elf sobere, bakstenen tentoonstellingspaviljoens, stuk voor stuk verschillend ontworpen door de beeldhouwer Erwin Heerich, verspreid in een ongetemd landschap dat naast moerassen en watertjes, talloze boomsoorten, struiken en gewassen kent. Natuurlijke wanorde zorgt hier voor een waas van romantiek.

De raketbasis verderop is juist een toonbeeld van strakke landschappelijke orde en de uitgekiende wijze waarop het lineair gecomponeerde museumensemble van Ando daarin versmelt, biedt een scherp gesneden, esthetische voorstelling. Door de weerspiegeling van het lage museumhuis in een enorme, ijzig vlakke waterpartij, wordt de stilte van dit beeld nog eens tot in het kwadraat verheven.

Dan is er tenslotte de lucht. Op het museumeiland staan de bosschages en hoge bomen het vrije uitzicht op de hemel dikwijls in de weg. Maar hier, boven het voormalige Raketenstation, zijn de luchten heer en meester. En dat is een onbetaalbare toegift voor een kunst- en tentoonstellingshuis dat met Bilder der Stille zijn geloofsbrief heeft afgegeven.

Langen Foundation, Raketenstation, Hombroich/Neuss. Tentoonstelling: Bilder der Stille, tot 15/5, di-zo 10-18 uur. Inl.: www.langenfoundation.de