Rechter aan de lopende band

Al dertig jaar trekken veelplegers voorbij aan politierechter Anita Leeser- Gassan. `De maatschappij' roept om een hardere aanpak. Hoe vertaalt dat zich in de vonnissen? Misdaad, straf en een gesprek achteraf.

Haar dag van negen tot half twee...

10.00 uur

Ahmet K. stapt de rechtszaal in, een soort klaslokaal met tl-verlichting en vijf rijen stoeltjes voor publiek. K. is een forse Marokkaanse man uit Veghel, die spreekt met een Brabants accent. Hij gaat zitten op de verdachtenstoel tegenover politierechter Anita Leeser-Gassan, een vriendelijke vrouw met een leesbril. Ze somt zijn rechten op, kijkt hem aan en zucht.

,,Tja, u kreeg drie jaar geleden een taakstraf van 240 uur, maar u heeft nog nooit gewerkt, hè.'' K. knikt. Hij was veroordeeld omdat hij was gepakt met vijftig gram heroïne op zak. De rechter: ,,De reclassering heeft alles gedaan om u uw taakstraf op te leggen, maar u tekent steeds bezwaar aan. U zegt dat u dolgraag wilt werken, dus u kreeg vorig jaar een herkansing. En wat gebeurt er dan? Radiostilte. Eigenlijk moeten we uw taakstraf omzetten in 59 dagen cel.'' K. is verontwaardigd: ,,Ik wilde werken, maar ik lag in scheiding.'' De officier van justitie: ,,Maar u heeft vaak bezwaar aangetekend, dus zo graag wilde u niet.'' Hij heeft dit jaar nota bene zelf een werkproject gevonden, zegt K., in een bejaardentehuis. ,,Elke keer dat ik de reclassering belde, zeiden ze dat ze mijn dossier niet kenden. In deze brief bevestigen ze dat.'' Dat blijkt te kloppen. De rechter kijkt naar de officier. ,,Hoe kan dat? Diezelfde organisatie zegt tegen u dat meneer niets van zich laat horen en niet meewerkt.'' De officier begrijpt er ook niets van, hij laat iemand uitzoeken hoe dat zit. Meneer K. mag wachten op de gang.

Beneden zitten de gedetineerde verdachten te wachten. De rechter laat de volgende ophalen, de Pakistaan T. Khan.

10.25 uur

Khan, een tengere man met spijkerbroek, gympen en trui, verschijnt tussen twee bewakers. Hij is veertig jaar, was korte tijd verslaafd, heeft geen vast woonadres of een uitkering en ligt in scheiding met zijn vrouw die woont bij zíjn moeder. Hij zit sinds 73 dagen in voorarrest, en belt regelmatig zijn dochter van tien. De rechter vraagt hem of het klopt dat hij binnen zeven maanden zes keer heeft gestolen uit Albert Heijns en Dirk van den Broeken. Ja, zegt hij. Ze somt op: de eerste keer stal hij enkele pakken zeep, de tweede keer 39 tubes tandpasta, de derde keer chocolade, zalm en snoep, de vierde keer drank en brood, de vijfde keer waspoeder en de zesde keer vijf potten koffie. Totale waarde: 370 euro, 42 cent. Die laatste keer heeft de politie hem niet meer laten gaan. ,,U stal niet omdat u honger heeft, zoals u zegt'', merkt de rechter op. ,,Sommige verdachten staan hier omdat ze echt eten hebben gestolen. Maar u eet niet 39 tubes tandpasta. U handelt. Aan wie verkoopt u die?'' Aan een verkoper op de Ten Katemarkt, zegt Khan in gebrekkig Nederlands. Heeft hij daar één vaste afnemer, wil de rechter weten. Dat wil Khan niet zeggen. En hij zat net in een proeftijd nadat hij was veroordeeld voor vervoer van harddrugs.

De officier van justitie eist 12 weken cel, met aftrek van de 73 dagen die Khan al zit. En hij leest hem de les: ,,Dat u verslaafd was is een verklaring voor het stelen, maar geen excuus. Tot 2001 leidde u een normaal leven. Dat moet wéér.'' De rechter geeft Khan tien weken cel, met aftrek, maar inclusief de maand voorwaardelijk die hem was kwijtgescholden als hij in zijn proeftijd niet in de fout was gegaan. ,,Uw proeftijd gold weliswaar voor een heel ander delict, maar u bent tóch bezig met criminaliteit, dus u heeft 'm geschonden.''

11.00 uur David K., een kleine man uit Liberia, komt binnen. Hij woont al 11 jaar in Nederland, maar geldt sinds anderhalf jaar als `ongewenst vreemdeling'. Dat betekent dat het feit dat hij hier ís al strafbaar is. En hij moet al helemaal niet rondhangen tussen de verslaafden op het Weesperplein, zoals hij deed toen agenten hem 83 dagen geleden arresteerden.

Mevrouw Leeser-Gassan kijkt over haar leesbril. ,,U mag hier niet zijn, hè? Dat weet u en toch blijft u maar hier.'' Acht jaar geleden, zegt de rechter, is K. ,,begonnen met de drugs''. Beetje handelen, af en toe stelen, zelf gebruiken. Hij is diverse keren veroordeeld. ,,Ik wil wel weg maar ik heb geen geld'', zegt K. bescheiden. ,,Ik was asielzoeker, maar ben acht jaar geleden uitgeprocedeerd en in de illegaliteit beland''. De rechter kijkt verbaasd. ,,U spreekt beter Nederlands dan menig verdachte die hier al langer woont. Toch mag u hier echt niet zijn.''

De officier van justitie eist zes maanden ondanks het verweer van K.'s advocate dat K. echt niet terug kan naar Liberia. De rechter geeft hem vier maanden cel met aftrek van de 83 dagen die hij al gezeten heeft.

11.10 uur

De verwarring rond de brieven over verdachte Ahmet K. is opgelost. De reclassering in Veghel laat weten hem waarschijnlijk te hebben verward met een ander met dezelfde naam. Het is niemand meer duidelijk wie van de twee K's werk weigert en wie wel wil werken. K. krijgt het voordeel van de twijfel. Hij mag alsnog zijn oude taakstraf voldoen.

11.15 uur De 19-jarige Marokkaanse Amsterdammer Zacharia M. neemt plaats op de verdachtenstoel. Hij draagt een rood trainingsjack en spijkerbroek. Hij wipt ongeduldig met zijn gympen. M. zit al 83 dagen in voorarrest. In die periode kreeg hij een dag vrij omdat zijn broer ging trouwen. M. staat terecht wegens het stelen van vier wielen van een auto, met die broer, en bedreiging van de agent die hem arresteerde. Drie getuigen namen de diefstal waar, iemand belde 112. Toen de politie kwam, renden de jongens keihard weg, maar ze werden ingehaald door de agenten. De rechter leest voor: ,,Toen de agent u had overmeesterd in de steeg, zei u: `vieze, vuile kanker-, teringlijder. Ik maak je af. Echt waar, ik onthou je kop en ik zal je vinden. Je moeder is een hoer, ik neuk je moeder.' De agent voelde zich ernstig bedreigd. Later op het politiebureau zei u: `Ik wil dat er een foto wordt gemaakt van die lange pik (de agent), ik ben nog niet klaar met hem.' Klopt dat?'' M. houdt het kort. ,,Ik heb niks gedaan.'' Hij kent het jargon. ,,Ik heb die verbalisant niet bedreigd, ik was gewoon met m'n broer.'' De rechter: ,,Waarom heeft u tegen de rechter-commissaris gelogen dat u alleen was?'' M: ,,Mijn broer is geen rustige jongen. Ik wilde hem niet in problemen brengen, hij ging trouwen.'' De rechter: ,,In problemen brengen? Hij zat al vast toen u dit verklaarde!'' Tijdens de politieverhoren beriep M. zich op zijn zwijgrecht, hij tekende ook niets. Nu steekt hij van wal: hij had die dag met zijn broer in de stad rondgereden en toen ze eenmaal weer op straat liepen, werden ze geheel onverwachts achternagezeten en aangehouden door twee agenten. De rechter onderbreekt hem: ,,Waarom zou ik u geloven, u liegt wel vaker.'' M. snauwt: ,,Laat me uitpraten.'' De rechter: ,,U loog toch?'' ,,Op dat moment wel, ja.'' Maar hij rende níet weg, zegt M., hij stond daar gewoon en is vervolgens grof mishandeld door de agent. Vast staat dat M. wondjes had op zijn gezicht, dat heeft de rechter-commissaris genoteerd. De rechter: ,,Ik geloof best dat de arrestatie hardhandig ging, maar u stond natuurlijk niet met uw handen omhoog van `arresteer mij maar'. En als u bent mishandeld'', vraagt ze, ,,waarom heeft u geen klacht ingediend tegen die agent?''. M.: ,,Dat heeft geen nut.''

M. zat nog in een proeftijd nadat hij vorig jaar acht maanden cel kreeg voor straatroof. Hij is verschillende keren veroordeeld voor woninginbraken. M. woont bij zijn moeder, zijn vader is overleden. Hij leerde makkelijk, maar spijbelde veel. Volgens de reclassering werkt hij niet mee en wil hij niets. Sinds hij met justitie in aanraking is, is hij vaak korte tijd gemotiveerd om te werken of te leren, maar na een teleurstelling houdt hij meteen op. Vier keer achter elkaar heeft de reclasseringsmedewerker dit voorjaar zitten wachten op M. die niet kwam opdagen. ,,Waarom komt u die afspraken niet na?'', vraagt de rechter. M. haalt zijn schouders op: ,,Dat contact was overbodig geworden.'' ,,Daar gaat u helemaal niet over'', zegt de rechter.

De officier van justitie eist vier maanden cel. De rechter acht zowel diefstal als bedreiging bewezen. Wel houdt ze rekening met de hardhandige arrestatie omdat zelfs de rechter-commissaris vaststelde dat M. gewond was. Ze geeft hem drie maanden cel.

12.15 uur De Marokkaan M.A. zit sinds 35 dagen vast, zo blijkt als hij plaats neemt tegenover de politierechter. Hij lijkt een zachtaardige man. Hij staat terecht voor twee keer diefstal uit een supermarkt waarbij hij één keer het winkelpersoneel zwaar zou hebben mishandeld toen ze hem aanhielden. Hij zou iemand tegen de muur hebben gedrukt en zijn keel dichtgeknepen. A. woont pas vier jaar in Nederland en is twee jaar geleden gescheiden. Hij woonde bij vrienden, was niet verslaafd, wel depressief. Sinds vier maanden leeft hij op straat. De diefstal pleegt hij alleen om aandacht en dus hulp te krijgen van instanties, zegt hij tegen de politierechter. ,,Als dat zo is'', vraagt zij, ,,waarom verklaart het winkelpersoneel dan dat u zich hevig verzette en geweld gebruikte toen zij u vastpakten?'' Dit licht de advocaat van A. toe. ,,Hij heeft zich uitsluitend verdedigd omdat het winkelpersoneel hem hardhandig aanpakte op het kantoor in de supermarkt. Ik heb alles gedaan om videobeelden van de schermutseling te krijgen, maar die kon de supermarkt niet leveren. Ze hadden alleen beelden van de diefstal zelf.''

De officier van justitie kan zich niet voorstellen dat het winkelpersoneel is begonnen met geweld. ,,Meestal zijn ze bang om zélf vervolgd te worden.'' Welnee, zegt de advocaat. ,,Er zijn voorbeelden genoeg waar het geweld juist van het winkelpersoneel kwam.'' De rechter acht bewezen dat A. de bewaker tegen de muur duwde, maar gelooft niets van het keel dichtknijpen. Ze geeft hem tien weken cel, waarvan vijf voorwaardelijk, waardoor hij nu vrijkomt.

13.00 uur Said J. verschijnt. J. is een Marokkaanse Nederlander die in Bussum kwam wonen toen hij negen jaar was. Een stevige jongen van 25, die vlot uit zijn woorden komt. De rechter heeft amper verteld waarvan hij wordt verdacht – poging tot zware mishandeling en bedreiging van zijn vader – of hij barst los: ,,U moet weten mevrouw, ik heb al problemen sinds mijn dertiende. Toen begon mijn vader mij te mishandelen. Ik moest naar een internaat.'' De rechter: ,,Maar het gaat nu over die avond. Heeft u die avond uw vader geslagen?'' ,,Ik was psychotisch, ik had mijn medicijnen niet genomen. Ik zat wel verkeerd die avond, het spijt me, maar hij sloeg me vorig jaar met een knuppel.''

Volgens verklaringen van Saids ouders heeft hij die avond zijn vader geslagen en gedreigd hen te vermoorden, waarop zij het huis uit vluchtten. Toen een broer thuiskwam, deed Said open met een mes in zijn hand. De politie vond hem slapend in bed, inderdaad met een mes naast hem. Een aardappelschilmesje, zegt Said. En: ,,Waarom moet ík altijd zitten, terwijl mijn vader míj zo vaak heeft mishandeld?'' De rechter leest voor: ,,Uw vader zegt: `Said is gek in zijn hoofd, hij gaat ons doden'.'' Said: ,,Ze willen me voor gek verklaren. Ik ga niemand vermoorden.'' De rechter: ,,Dat hopen we maar.''

Said blijkt een waslijst aan antecedenten te hebben. Inbraken, mishandelingen, rijden onder invloed, afpersing, mishandeling en bedreiging van zijn ex-vriendin. De ene keer zit hij vijf maanden vast, de andere keer zeven. Hij werkt niet mee met de reclassering. ,,Waarom zou ik hen vertrouwen, niemand helpt mij. Ze sluiten me gewoon op in de isoleer.'' De rechter zucht: ,,We zien vaak mensen zoals u, van jongs af aan op het verkeerde pad. Pa is destijds in Nederland komen werken en na verloop van tijd kwam het gezin over uit Marokko. Pa kan de kinderen niet aan. Hij gaat slaan om ze op te voeden.''

Maar nu over Said. ,,Hoe moet dat nu met u? U bent gauw agressief.'' Said: ,,Ik ben niet agressief, mijn vader is agressief.'' Daarom wil Said niet meer thuis wonen. Zijn ouders willen hem ook niet meer hebben. ,,Ik hou niet van Marokkaans eten en ik wil harde muziek draaien.'' De rechter: ,,U wilt niet vastzitten, maar waar gaat u naartoe als ik nu zou vrijlaten? In het strafrecht plooien we het vaak zodat de verdachte er ook iets aan heeft. Maar bij zie ik nog zo veel wrok.'' Said smeekt niet weer naar de gevangenis te hoeven, hij zit alweer 83 dagen. ,,Van vastzitten ga je kapot.'' Toch zal hij moeten. Hij krijgt drie maanden cel met aftrek van de 83 dagen, plus een maand cel die hij bij een vorige straf voorwaardelijk had gekregen.

13.30 uur De advocaat van Sepe, een Italiaan, komt binnen. Sepe lag te slapen op het Oosterdok, wat verboden is volgens een plaatselijke verordening. Toen twee agenten hem wekten, bleek dat hij te boek staat als `ongewenst vreemdeling'. Ze rekenden hem in. Maar sinds 2002 geldt een `terme de grace' van tien dagen, ofwel een periode die een ongewenste vreemdeling de tijd krijgt om het land te verlaten. Als hij zich gedraagt in die tien dagen, mág de vreemdeling hier zijn. Sepe zat in die termijn. Maar, zegt de officier van justitie, hij overtrad het slaapverbod. De rechter veroordeelt Sepe niet. Ze beaamt wat zijn advocaat zegt: ,,Moet hij soms tien dagen wakker blijven?''

***

...en haar commentaar op haar eigen vonnissen

Al bijna dertig jaar schuift de lopende band van inbrekers, verslaafden en ontspoorde jongeren wekelijks aan politierechter Anita Leeser-Gassan voorbij. Meestal zijn het veelplegers. Desondanks hoopt ze voor iedere veelpleger nog altijd ,,dat-ie op een goed moment genoeg krijgt van dat gedrag. Er zijn er die maar één keer de fout ingaan of die er mee ophouden. Ik weet eigenlijk nooit wat ze zijn gaan doen. Met de mensen die weer voor de rechter komen is het misgegaan. Ik krijg hier een negatieve selectie.'' Ze is 69 jaar, volgend jaar moet ze met pensioen.

De houding tegenover daders is verhard, zeker het afgelopen jaar, maar Leeser vindt dat ook veelplegers respect verdienen. ,,Ik probeer daders in hun waarde te laten, al moeten ze niet de indruk krijgen dat ze een loopje met me kunnen nemen.'' Maar zij tonen toch ook geen respect voor hun slachtoffers? ,,Nee, maar ik kan me als rechter niet verlagen tot dat niveau.''

Sommige daders zijn toch gewoon slechte mensen? ,,Een enkele keer zie ik iemand van wie ik denk: u bent echt puur slecht. Maar die conclusie stel ik zo lang mogelijk uit.''

Toch heeft de veranderde publieke opinie Leeser wel beïnvloed. ,,Of je het leuk vindt of niet: als de maatschappij zwaardere straffen eist, dan moeten wij rechters dat doen. We maken er nu onderling afspraken over.'' Ze graait achter zich naar een tabelletje met tarieven en leest voor. ,,De eerste keer dat je één ons heroïne voor eigen gebruik op zak hebt, krijg je één maand. Voor de eerste keer inbreken in een woning: drie maanden.''

Politierechters hechten belang aan `acceptatie' van de straf door de dader, zo blijkt uit onderzoek van Justitie. Een leek zou zeggen: wat kan het mij schelen of de dader zijn straf `acceptabel' vindt? Leeser: ,,Straf kan alleen effect hebben als de dader de redelijkheid ervan kan inzien.'' Het straffen van veelplegers is als het opvoeden van een kind, legt ze uit. ,,De straf moet kort op de daad volgen en de dader moet begrijpen waarvoor hij gestraft wordt.'' Zodat hij ervan leert. Want straf geven gaat niet alleen om vergelding, zegt Leeser. ,,Een straf moet effect hebben. De dader moet zich kunnen realiseren dat hij het verdiend heeft.''

Zou Said J., de gewelddadige man die zijn ouders bedreigt en drie maanden heeft gekregen, leren van zijn straf? Nee, die snapt het niet, zegt Leeser. ,,Hij is duidelijk zo gek als een ui. En dan schiet een straf zijn doel voorbij. Toen ik hem drie maanden gaf, dacht ik vooral: als hij nu vrijkomt, staat hij onmiddellijk weer bij zijn ouders op de stoep. Dat kan niet; hij had zijn ex-vriendin ook mishandeld en gestalkt. Juist door hem vrij te laten zou ik hem in de kou laten staan. Hij moet dus vastzitten tot er begeleiding is geregeld. Hij is eigenlijk ontoerekeningsvatbaar.''

Ze zegt het telkens weer: straf en begeleiding horen bij elkaar. ,,Ik geloof niet dat repressie alleen werkt. De samenleving is niet gediend met daders die de gevangenis verlaten zonder begeleiding. Ze zeggen dat ze in Saoedi-Arabië je hand eraf hakken en dat is het dan. Nou, fijne samenleving.'' Maar tot haar ongenoegen bezuinigt het kabinet op de reclassering en ook op de nazorg.

De 19-jarige Zacharia M., die een agent heeft bedreigd en vele `antecedenten' heeft (onder meer acht maanden voor straatroof), verdient behalve straf ook begeleiding, vindt Leeser. ,,Hij had daar zelf geen zin in, maar het is een verplicht onderdeel van de straf. Voor hem is er juist hoop, want hij is intelligent. Met zo'n jongen valt meer te bereiken dan met een domoor.''

Zacharia M. ontkent alles. Dat is cultureel bepaald, zegt Leeser. ,,Bij die Marokkaanse jongens is bekennen er niet bij. En al helemaal niet als de familie erbij zit. Maar als ik hun straf meld en zeg dat ze in hoger beroep kunnen, dan doen ze dat niet.'' Ontkennen is machogedrag, concludeert ze.

Leeser laat zich niet meeslepen door emoties van slachtoffers. De agent die met de dood is bedreigd door Zacharia M., bijvoorbeeld, heeft twee weken niet kunnen slapen. Leeser: ,,Dan denk ik, kom nou, woorden doen geen pijn. Incasseren van dat soort gedrag hoort ook bij je vak als agent.'' Zulke grenzen zijn wel persoonlijk, erkent ze. ,,Als iemand, ook een agent, door een junk of dief is gebeten, dan oordeel ik harder. Die persoon loopt zes maanden rond met de vrees voor aids. En spugen vind ik zo mensonterend. Zo'n klodder spuug in je gezicht, bah, ook dan oordeel ik harder.''

De straffen van de rechter komen op een buitenstaander willekeurig over. Wat maakt het uit of iemand twee manden cel krijgt of drie? Een slachtoffer zou zeggen: geef hem liever drie. Leeser: ,,De ellende die een slachtoffer ondervindt van een misdrijf, staat nooit in verhouding tot de straf. Voor het slachtoffer kun je helaas het leed niet goedmaken.'' Daarom, zegt zij: ,,Als het niet uitmaakt, dan moeten het er twee zijn.'' Zeker als de verdachte werk heeft en een gezin.

Want iemand opsluiten blijft elke keer een zware beslissing, vindt Leeser. Om die reden vindt ze de verruimde bevoegdheid van de politierechter – die mag sinds juni straffen opleggen van een jaar in plaats van hooguit een halfjaar – ,,niet prettig''. De Amsterdamse rechtbank heeft met het openbaar ministerie afgesproken dat het OM dit jaar nog geen zwaardere zaken aanbrengt bij politierechters. ,,Het is zwaar om in je eentje te beslissen iemand een jaar op te sluiten.''

Bovendien, zegt Leeser, zou ze sowieso nog niet een hogere celstraf opleggen dan een halfjaar omdat iedereen moet wennen aan strafmaatverhoging. ,,Het rechtssysteem gaat ervan uit dat de verdachte weet wat de strafrechtelijke gevolgen van zijn daad zijn. Ik vraag weleens aan dakloze veelplegers of ze weten dat ze harder dan voorheen gestraft kunnen worden voor diefstal. Dan blijkt tot mijn verbazing dat ze dat weten uit de Spits. Maar ik geef dan niet meteen de nieuwe, hogere, straf. Dat doe ik pas de tweede keer.''

Bedoeling van de strafverruiming is dat rechtbanken efficiënter gaan werken. De meervoudige kamers, waarin drie rechters oordelen over zwaardere zaken, zijn overbelast en duur. Volgens Leeser zijn rechters een soort productiemedewerkers geworden. Ze worden afgerekend op output, ofwel uitspraken. ,,Dat is lastig, want je moet, ook als politierechter met `eenvoudige' zaken, de tijd nemen. Gelukkig krijgen we nu ook zaken van mensen die de vuilnis te vroeg buiten hebben gezet. Die kunnen achter elkaar afgestempeld worden, waardoor de rechter dan toch tijd heeft voor andere zaken,en dan halen we alsnog de target. Maar serieus: deze rechtbank moest ernstig bezuinigen en daar hebben we hard voor gewerkt. Pas sinds kort krijgen we weer gratis koffie op het werk.''

Naast bezuinigingen maken de politieke hypes Leeser kwaad. ,,Zelfs het nut van tbs (langdurige psychiatrische behandeling als deel van een straf, red.) staat ter discussie. Die kretologie in de politiek! Ze willen tbs'ers `gewoon eeuwig opsluiten'. En: `geen proefverlof meer!' Omdat dit jaar één man één meisje ontvoerde tijdens zijn proefverlof. Dat is vreselijk, maar dan moet je zeker van al die mensen die in behandeling zijn het proefverlof afnemen – terwijl je alleen daarmee kunt zien of iemand de vrijheid aankan.''

Leeser: ,,Politici bemoeien zich steeds vaker met rechtszaken waarin de rechter nog niet heeft geoordeeld. Dat doen ze om te scoren. Maar ze ondermijnen zo het gezag van de rechters. En wij kunnen alleen functioneren als het publiek ons gezag accepteert. Ik denk weleens: laat die Remkes (VVD, red.), Van Baalen (VVD, red.) of Eerdmans (LPF, red.) maar eens bij mij in de rechtszaal komen kijken. Dan zien ze hoe complex het is.''