Het gemis van Mozambique

Mozambique is het allemaal te snel gegaan: onafhankelijkheid, socialisme, kapitalisme. Het land heeft voor het grote geld gekozen. Aan de vooravond van de verkiezingen mist het zijn trots.

Ze hadden het ook over lekkere wijven en grote auto's kunnen hebben. Maar de teksten van de rappers van Gpro Fam zijn minder vrijblijvend dan die van hun collega's uit Amerika. ,,In het land van Mozambikanen bestaat geen rechtvaardigheid. Hier schijnt de zon alleen voor de elite. Twaalf jaar vrede, twaalf jaar van valse beloften. Politici, hoerenzonen, barsten jullie maar.''

De woorden zijn straf. Dat vond ten minste de Mozambikaanse staatsradio die 's lands populairste hiphopband weken uit de ether weerde. Maar hoe moeten ze het anders zeggen, 29 jaar na onafhankelijkheid van Portugal, twaalf jaar na het einde van de burgeroorlog, vier dagen voor de derde democratische verkiezingen?

Gpro Fam zegt niet voor zichzelf te spreken, maar voor de straat. Hun muziek pompt uit de gettoblasters in de krottenwijken aan de randen van de stenen stad. Omdat ze ook daar niet geloven, wat de politiek over de afgelopen jaren zegt: de economie groeit, de democratie bloeit, het gaat goed met het land. Mozambique gaat woensdag stemmen met het knagend gevoel van heimwee dat niet alleen rappers, maar ook studenten, schrijvers en theatermakers verwoorden: we missen kameraadschap, we missen leiderschap, we missen eigenwaarde, we missen hem.

Met hem bedoelen Mozambikanen Samora Machel, leider van de bevrijdingsstrijd tegen de Portugezen en de eerste zwarte president. In 1986, op het hoogtepunt van de burgeroorlog tussen regeringspartij Frelimo en de rebellen van Renamo, kwam hij bij een vliegtuigongeluk om het leven. Sinds zijn dood is het land de richting kwijt ,,als een boot zonder kapitein'', zoals student Cuito Thembe (24) zegt, gezeten aan de voet van het standbeeld van de held.

Machel vertelde de Mozambikanen hoe ze leven moesten. Machel stopte midden op straat om aan willekeurige voorbijgangers college in normen en waarden te geven. Dan keek hij ze recht in de ogen en zei: ,,Of niet soms?'' Machel was meedogenloos, liet letterlijk de oppositie platbombarderen, stuurde werklozen naar heropvoedingskampen. Machel las het volk de les en eiste grenzeloos respect voor partij, staat en leiderschap. ,,Dat mis ik nog het meest'', treurt Thembe.

Het is opvallend dat juist zij dat zeggen, de twintigers van Mozambique. Te jong om Machel, nu achttien jaar dood, zelf gekend te hebben. Maar in cafés en discotheken dragen ze zijn groene soldatenpet, reciteren ze zijn beroemdste uitspraken uit films en oude boeken. ,,Mozambikanen, de Volksrepubliek is geboren uit het bloed van ons volk.''

De jeugd kent alleen Joachim Chissano, die na de dood van Machel het leiderschap van regeringspartij Frelimo overnam, en na de verkiezingen van volgende week afscheid neemt. Met de komst van Chissano begroef Mozambique het dwingende marxisme van Machel. Met Chissano kwam de vrije markteconomie, de vrije pers, de meerpartijenstaat.

Met Chissano kwam ook de internationale donorgemeenschap, die nu in grote vierwiel aangedreven wagens door de hoofdstad Maputo scheurt. IMF, Wereldbank, Europese Commissie, hielpen het land op hun voorwaarden uit het slop van zeventien jaar burgeroorlog.

Onder Chissano werd Mozambique een land met een eigen vlag, een eigen regering en een eigen volkslied, een land met de snelste economische groei (8 tot 10 procent) in Afrika en een van de laagste inflatiecijfers (onder 10 procent). Maar ook een land dat niet langer over zichzelf beschikt.

,,Het Frelimo van Machel is een herinnering, het initiatief van toen ligt nu in handen van buitenlanders'', zegt schrijver Mia Couto. ,,Als een Mozambikaan in de spiegel kijkt ziet hij enkel leegte. Hij wil die ander zijn, die hij in die grote auto's door de stad ziet rijden, of op televisie ziet. De trots die Machel zijn volk gaf, het gevoel dat we iets nieuws waren begonnen en de wereld wat te vertellen hadden, is totaal verdwenen.''

Dat is niet de alleen de schuld van Joachim Chissano of de elite die zich de afgelopen jaren dankzij de gedwongen privatiseringen heeft verrijkt. Mozambique had geen keus. De economie was na tien jaar socialisme bankroet. Landen die desondanks toch vasthielden aan de oude ideologie, als Cuba en Noord-Korea, werden internationale paria's.

Mozambique heeft voor het geld gekozen. Er is zelfs een museum voor. Museu de Moeda wordt deze week opnieuw in de verf gezet, terwijl het museum van de Revolutie al meer dan vijftien jaar geen cent meer van de Frelimo-regering heeft ontvangen. Samora Machel is volgens de tentoonstelling nog springlevend.

,,Mozambique mist moraal'', zegt schrijver Paul Fauvet, als hij bloemen legt in de berm van de Laan van Martelaren. Het is deze week precies vier jaar geleden dat onderzoeksjournalist Carlos Cardoso hier werd vermoord om wat hij schreef. Cardoso legde de namen bloot van de elite in de hoofdstad die miljoenen dollars stal van twee geprivatiseerde banken. ,,Bloedbanken'', zoals ze in Cardoso's biografie heten, geschreven door Fauvet. ,,Waar zijn ze nou, de vertegenwoordigers van regering en oppositie?'', kijkt hij woest om zich heen op de schaars bezochte herdenkingsceremonie. Alleen vrienden en familie missen Carlos Cardoso.

De corruptie die Cardoso blootlegde, is het belangrijkste thema waarmee zowel de presidentskandidaat van Frelimo als Renamo de afgelopen weken campagne voerde. Ze voeren volgens opiniepeilingen een nek-aan-nekrace. Frelimo's Armando Guebuza heeft belangen in banken, visserijen, media, en adviesbureaus. Maar hij belooft dat het onder zijn leiderschap met de mentaliteit van `laat maar waaien' is gedaan. Dezelfde belofte doet ook Renamo's Afonso Dhlakama, ook al drukte hij volgens krantenberichten meer dan een miljoen dollar aan publieke gelden achterover.

Volgens theatermaker Gilberto Mendes is er desondanks geen reden om cynisch over de Mozambikaanse politiek te worden.

,,Corruptie, honger en ongelijkheid horen bij de geboorte van iedere natie. Moraal is onderdeel van een leerproces. Het is ons allemaal te snel gegaan: onafhankelijkheid, socialisme, kapitalisme. Wat Mozambique het meest mist, is tijd.''