De toekomst is ook al niet meer wat ze geweest is

Op de lange termijn zijn we allemaal dood. Zo vatte de econoom Keynes ooit zijn weerzin tegen voorspellingen samen. Daar zit wat in. Als de prognoses van de Club van Rome uit 1972 daadwerkelijk waren uitgekomen leefden we nu, ruim dertig jaar later, in een wereld zonder grondstoffen. Aardolie was al in 1992 op, lood en koper waren, als laatste metalen, op in 1993. Er was een kans van 1 op 40 dat de mensheid het jaar 2000 niet eens zou halen.

Tot zover de lineaire denkwijze van Grenzen aan de Groei. Shell verwierf in de jaren zeventig een reputatie met een beter alternatief: scenarioplanning. Gisteren presenteerde het Centraal Planbureau in die geest het rapport Vier vergezichten op Nederland, een studie naar de toekomst van ons land die reikt tot en met het jaar 2040. Het doorwrochte werk mondt uit in vier scenario's. De omgevingsfactoren waarmee Nederland te maken krijgt zijn samengevat tot internationalisering enerzijds, en het streven van behoud van soevereiniteit van staten anderzijds. De beleidskeuzes zijn teruggebracht naar aan de ene kant een behoud van de welvaartsstaat, en aan de andere kant een vergaande hervorming en privatisering van dit arrangement.

Zo resten vier uitkomsten, waarvan de meest behoudende, Regional Communities, een situatie schetst waarin staten hun identiteit en soevereiniteit behouden, en er in Nederland geen grote veranderingen zijn doorgevoerd in de verzorgingsstaat. De economische groei is dan slechts 0,7 procent per hoofd van de bevolking per jaar. Het meest vergaande scenario is dat van de Global Economy. Daarbij is juist sprake van een vergaande internationalisering en het afstoten van het verzorgingsarrangement naar de private sector. De economische groei blijkt drie maal zo hoog, al nemen de inkomensverschillen fors toe. Het milieu lijdt meer naarmate de groei hoger is, en er een voorkeur is voor de private sfeer boven de publieke.

Het Planbureau benadrukte gisteren geen voorkeur uit te spreken. De economen trokken zich liever terug op de veronderstelde waardevrijheid van hun vak. Dat is te prijzen, maar niet helemaal vol te houden. Dat hogere economische groei per se leidt tot een grotere milieubelasting is evenwel in wezen een politieke stellingname. Een hogere welvaartsgroei geeft evengoed een extra prikkel aan milieu-innovaties en zorgt bovendien dat er meer middelen beschikbaar zijn voor milieubeleid. Hetzelfde geldt voor inkomensverschillen. In het scenario van hoge groei komen er grotere verschillen tussen `arm' en `rijk'. Maar het CPB bevestigde ook dat de `armen' in het scenario van hoge economische groei in 2040 welvarender zouden zijn dan de gemiddelde Nederlander in het scenario van lage groei. Is de wereld rechtvaardiger als we allemaal even arm zijn?

Toch heeft het Planbureau gekozen voor de juiste aanpak. Van tijd tot tijd is er reden genoeg om wat verder de toekomst in te kijken. Dat geldt voor beslissingen over de fysieke infrastructuur, zoals bruggen en wegen waarvan de levensduur in de decennia loopt. Het geldt eveneens voor de maatschappelijke infrastructuur. Positief daarbij is dat het Planbureau afrekent met het om zich heen grijpende gevoel dat we in een avondland leven. Onze kinderen en hun kinderen zullen het, zelfs in het meest matige scenario, beter hebben dan wij. Dat de wereldeonomie, volgens de Wereldbank in een studie van september, tegen die tijd gedomineerd zal worden door reuzen als China en India is geen absoluut probleem, maar een relatief verschijnsel.

Blijft over dat ook scenario's niet zaligmakend zijn. Het aantal variabelen over een periode van 35 jaar is daarvoor simpelweg te groot, en wie weet wat de technologie nog in petto heeft. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw sloeg de stad New York alarm over de overlast van paardenpoep door het toenemende rijtuigenverkeer. Als dat zo doorging, zo werd door de ongeruste gemeente voorgerekend, zouden de straten in 1980 zijn bedolven onder een paar meter uitwerpselen. Toch werd de marathon in die stad, drie weken geleden, door alle deelnemers zonder lieslaarzen voltooid.