Band Aid als pleister op de gapende wond

Twintig jaar na de eerste versie komt maandag de single `Do They Know It's Christmas' opnieuw uit. De opbrengst gaat naar de Soedanese regio Darfur.

,,Ga vanavond niet naar de pub, er sterven nu mensen. Dus blijf binnen en geef me je f**ing geld.'' Het was een noodkreet die de Ierse zanger Bob Geldof van de Boomtown Rats in 1985 uitte en wereldwijd werd uitgezonden.

Ruim anderhalf miljard mensen gaven gehoor aan zijn smeekbede en keken naar de uitzending van een transatlantisch concert ten bate van slachtoffers van de hongersnood in Ethiopië dat Geldof en zijn vrienden onder de noemer Live Aid gaven. De combinatie van ellende, popmuziek en televisie bleek een gouden greep: Live Aid bracht ruim 57 miljoen euro op.

Het idee ontstond een half jaar eerder, in december 1984. Geldof had na het zien van een aangrijpende documentaire over Ethiopië snel een kerstliedje geschreven, meer als alarmkreet dan met het idee een hit te schrijven. Met Midge Ure, de zanger van Ultravox, die het slordig geschreven nummer stroomlijnde, en een verzameling Britse popmuzikanten die – zo bekenden ze in een documentaire die afgelopen week op de Britse omroep BBC werd uitgezonden – geen idee hadden waarom Geldof hen had gebeld, namen ze op een zondagochtend de single `Do They Know It's Christmas?' op

Het nummer – volgens Geldof en Ure een van de slechtste liedjes die ze hebben geschreven – was onmiddellijke een hit. De impact was enorm, herinneren de deelnemende muzikanten zich. Dat was mede aan de deelname van populaire bands als Duran Duran, Wham!, Spandau Ballet en Bananarama te danken, en aan de goedkeuring van David Bowie die de videoclip op televisie introduceerde. ,,Opeens was het, midden in de hebberige en egoïstische jaren tachtig, weer cool om aan Afrika te denken'', vertelde BBC-journalist Michael Buerke, die vanuit Ethiopië verslag deed, in de vorige week uitgezonden documentaire.

Nu, twintig jaar na de eerste versie, proberen Geldof en Ure het opnieuw. Ditmaal met hedendaagse popmuzikanten als Robbie Williams, Chris Martin van Coldplay, Dido, Joss Stone en de band Darkness, aangevuld met Paul McCartney en Bono van de band U2, die ook in de eerste versie meezong. De opbrengst van het nummer, dat vanaf maandag wordt verkocht, gaat naar de naar schatting anderhalf miljoen vluchtelingen in Darfur die afgelopen jaar zijn verdreven door Arabische milities.

Zal de versie 2004 evenveel invloed hebben als de editie van 1984? Nee, zegt Keith Horton, auteur van het boek Should we give to Aid Agencies? dat volgend jaar verschijnt. Horton noemt de Westerse mens ,,liefdadigheidsmoe'' door de vele verzoeken om geld van hulporganisaties. Hij vraagt zich af of de situatie in Darfur potentiële gevers even sterk zal schokken als de hongersnood in Ethiopië: ,,Het is vandaag de dag niet meer genoeg om een stervend kind op televisie te laten zien.''

,,Bovendien is men vooral in Europa eraan gaan twijfelen of het geld wel echt naar de juiste mensen gaat'', meent hij. Zoals een commentator in het Britse tijdschrift The Spectator schreef: ,,Wat gebeurde er met dat f**ing geld?'' In het geval van de miljoenen van Band Aid en Live Aid, blijkt het zeer moeilijk aan te geven hoeveel levens er mee werden gered en waar het exact aan werd uitgegeven. Onderzoeker Horton meent ook dat plotselinge acties de achterliggende problemen overschaduwen. ,,Er is meer in Afrika aan de hand dan gebrek aan voedsel. Met `voed de wereld' kom je er niet.''

Ure erkent dat de situatie ingewikkelder is dan in het lied naar voren komt. Hij zegt dat het nummer vooral is bedoeld om reactie en reflectie uit te lokken in de Westerse wereld. De meest memorabele zin van het lied is volgens velen dan ook de meest veelzeggende: ,,And tonight, thank God, it's them instead of us'' (En vanavond, godzijdank, zijn zij het en niet wij) dat in beide versies door de Ierse zanger Bono wordt gezongen. Bono weigerde in 1984 in eerste instantie de zin te zingen. Hij vond het ,,lomp'' en ,,egoïstisch'', zo vertelde hij in de BBC-documentaire, maar is er nu van overtuigd dat dit het onderliggende Westerse gevoel is.

Ook de tekst van `Do They Know It's Christmas?' suggereert dat het lied meer voor ons in het Westen is bedoeld dan voor hen in Afrika. De muzikanten zingen immers: ,,Er zal deze Kerst geen sneeuw in Afrika zijn. Weten ze wel dat het Kerst is? Voed de wereld. Laat hen weten dat het Kerstmis is!''

Dat de Ethiopiërs wel degelijk Kerst vieren – maar op een ander tijdstip omdat de christelijke kerk aldaar een andere kalender volgt – leken de zangers niet te weten. In geval van Darfur lijken teksten over Kerst helemaal ongevoelig, merkten Afrikaanse hoogleraren deze week op. Het gaat in het land immers om moslims die door Arabische moslims worden vermoord.

Geldof wuifde die kritiek eerder deze week tijdens een persconferentie in Parijs weg met de woorden: ,,We leven in een cultuur waar Kerst een tijd van geven is en van denken aan andere mensen. Dat weerspiegelt deze tekst.''

Het gaat volgens Geldof dan ook niet om de muziek, maar om de boodschap en het geld. Of zoals Ure tegenover de krant The Guardian zei: ,,Iedere keer als iemand het nummer speelt, wordt er geld ingezameld voor Afrika. En of het nu om honger of aids of schulden gaat, het maakt niet uit – het is een continent dat hulp nodig heeft en die hulp is er nog niet.''

Of, in de woorden van Bono: ,,Band Aid is niet meer dan dat, een band-aid, een pleister op de gapende wond van ongelijkheid.''