`Oppositieleider, dat zou ik ook wel eens willen wezen'

Vandaag begint het VVD-najaarscongres. Vlak voor aanvang zei fractieleider Jozias van Aartsen partijleider te willen worden. ,,Ik ga niet vanwege het fenomeen Wilders naar rechts opschuiven.''

Een logisch sluitstuk, zo moet men de coming-out van VVD'er Jozias van Aartsen volgens hemzelf zien. Woensdagnacht kwam de leider van de VVD-fractie in de Tweede Kamer uit de kast. Op televisie maakte hij publiek dat hij politiek leider van zijn partij wil worden. Want de VVD heeft duidelijkheid nodig, vindt de fractievoorzitter. En de partij moet weten waar Van Aartsen staat. Nu en later, dus na de Tweede-Kamerverkiezingen in 2007. ,,Ik zou ook op de winkel kunnen passen en zorgen dat we keurig naar de eindstreep van 2007 kunnen lopen, waarna ik eclipseer en mijn weet-ik-wat aan de wilgen hang.''

Maar dat doet deze fractievoorzitter niet, als het aan hem ligt. Hij wil met zijn fractie de komende twee jaar ,,lijnen naar de toekomst schetsen''. Daarna kan met Van Aartsen worden afgerekend. ,,Dan is het volgens mij ook logisch dat ik zeg dat ik beschikbaar ben voor de job. Anders ben ik ongrijpbaar.''

De beslissing over het sluitstuk viel afgelopen zomer op vakantie in Frankrijk. Van Aartsen hield zijn besluit tot afgelopen maandag voor zich. Toen vertelde hij het partijvoorzitter Jan van Zanen, en de man die in 2002 door de VVD was gekozen tot lijsttrekker en daarmee formeel de partijleider, Gerrit Zalm, tevens vice-premier en minister van Financiën. ,,Gerrit was wel verbaasd. `Dat is voor het eerst dat je het zo zegt', zei hij. Dat klopte'', zegt Van Aartsen nu. Nu open te zijn over zijn doel geeft hem de mogelijkheid om, zegt hij, meer dan tot op heden uit te stralen dat híj het VVD-geluid vertolkt. En dat houdt in dat Van Aartsen niet wil toekijken hoe het kabinet onder leiding van Balkenende vanuit diens werkkamer in het Torentje doet wat het doet. ,,De parlementaire democratie werkt niet als regeringscoalities zich onderwerpen aan de machinerie van de Torentjesbureaucratie.''

Vandaag en morgen congresseert de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie in Noordwijkerhout. Daar zal gestemd worden over een motie van de VVD-afdeling Ede waarin wordt opgeroepen het politiek leiderschap van de VVD nu eens eenduidig te regelen. En in de reglementen vast te leggen dat, als de minister-president niet van VVD-huize is, de fractievoorzitter van de Tweede Kamer de politiek leider is. ,,Dan zijn we ook een keer die drempel over'', zegt Van Aartsen. ,,Ik neem een risico door me nu te kandideren. Misschien wordt die motie niet aangenomen. Dat zou ik wel heel belabberd vinden.''

Er wordt dus over de functie van politiek leider gestemd. ,,Dan is het raar als ik in het midden zou laten wat ik zelf wil. Ik ben leidend in het debat over de positie en de positionering van de VVD en ik vind dat het aan mij is om het VVD-verhaal neer te zetten.''

Claimt u zo niet alleen straks, maar ook nú het partijleiderschap?

,,De situatie die we nu bij de VVD hebben is bepaald niet ideaal. We hebben weliswaar niet twee kapiteins op één schip, maar twee kapiteins op twee schepen. De één van de Kroon, dat is Zalm, de ander van de Kamer. Dat ben ik. Ik ben, net als Bolkestein ooit, tijdens een kabinetsperiode gekozen tot fractievoorzitter. Maar bij Bolkestein zat de VVD niet in het kabinet, hij was oppositieleider. Diep in mijn hart zou ik dat ook wel eens willen wezen. Als ik zie hoe Wouter Bos dat nu doet dan denk ik: dat lijkt me leuk. In plaats daarvan heb ik vanaf het begin de onafhankelijke positie van onze fractie ten opzichte van het kabinet benadrukt. Niet iedereen is daar altijd gelukkig mee, kan ik u zeggen.''

Waarom moet juist ú de VVD leiden?

,,Omdat ik zaken op de agenda zet, zoals het behoud van topinstituten als Delft en Wageningen en de herintroductie van vakwerkscholen als alternatief voor het drama van het vmbo. Daarom heb ik Mark Rutte ook op Onderwijs gezet, die gaat daar werk van maken.

,,Andere belangrijke onderwerpen zijn de gekozen burgemeester, waarvan ik vurig hoop dat die er zal komen, hoewel ik niet weet of dit kabinet er werkelijk aan toe zal komen. En wat de hervorming van het kiesstelsel betreft, ik vrees dat we met deze coalitie niet verder komen dan een pas op de plaats, omdat daar verschillende meningen over bestaan.

,,En het verband tussen veiligheid met een kleine v met dat met een grote V: de link tussen tasjesroof en terreur. Wat moeten we daarmee? De staat zal hier zijn werk moeten doen, we kunnen dit niet aan de samenleving overlaten. Ons land heeft een heleboel in te halen. We hebben te lang gedacht dat we een klein vriendelijk eilandje waren.''

Wat doet de huidige dreiging van terreur en geweld met de politiek?

,,Het meest opvallend vind ik de omslag aan de linkerkant van het politieke spectrum. Drie jaar geleden was het ondenkbaar geweest dat de PvdA en GroenLinks mee zouden gaan in hervormingen zoals die nu voorliggen. Het brengt de regering in een unieke positie: het hele land en de hele Kamer, van links tot rechts tot liberaal, staan achter de premier. Maar iedereen verlangt nu wel dat er iets gaat gebeuren. Balkenende moet nu in het Torentje gaan zitten en echt leiding geven aan de uitvoering van alle voorstellen die de ministers Remkes en Donner hebben gedaan.''

Heeft Balkenende dan tot op heden te weinig leiding gegeven?

,,Hij heeft een hele moeilijke periode gehad. Door zijn ziekte is hij een tijd uit de running geweest. Er waren problemen met het voorzitterschap van Europa en Van Gogh werd vermoord. Ik vond zijn verhaal in de Tweede Kamer best goed. Hij moet alert en aanwezig zijn en vooral letten op de eenheid van zijn kabinetsbeleid. Dus zorgen dat mevrouw Verdonk hetzelfde verhaal houdt als meneer Donner en meneer Donner hetzelfde als mevrouw Verdonk en meneer Remkes en hijzelf – dat is een hele klus. Maar ik wil gezegd hebben dat ik het belangrijk vind hem en het kabinet in deze tijden te steunen. Het is heel goed dat hij – omdat de media dat zeiden – het land in gaat en moskeeën bezoekt, maar ik snap een ding niet. De brief die op het lichaam van Van Gogh gevonden is, is een doodsbericht aan Ayaan Hirsi Ali die de geur van Midden-Oosten ademt en doordrenkt is van antisemitisme. De premier zou daarom ook een synagoge moeten bezoeken.''

Hebben de gebeurtenissen u persoonlijk aangegrepen? Heel Nederland heeft u bij de crematie van Van Gogh zien huilen.

,,Ik probeer dat te scheiden, maar ik ben wel een mens. Die crematie, dat was zo normaal, zo af. De speeches van zijn zussen, van zijn moeder... En zijn vader, die raakte precies de kern van wat er aan de hand is op dit moment toen hij sprak over islamofascisme. Dat heb ik ook aangehaald in het debat over Van Gogh, later in de Kamer. Maar we moeten ook ons werk blijven doen. Als je merkt dat emoties de overhand gaan krijgen, moet je ingrijpen. De samenleving heeft er niets aan als politici, ministers almaar met hun zieleroerselen te koop lopen. Ik hoop echt dat de ogen nu open zijn, er is een moord gepleegd en daarbij is een inschattingsfout gemaakt. Ik ben blij dat Donner en Remkes dat ook erkend hebben in de Kamer. Het is het einde aan de gelaten houding die we jaren hebben gehad. Ministers moeten voor de troepen uit durven lopen. Dit is de Sternstunde, het uur U voor Balkenende II.''

U wordt beveiligd. Zijn privé en politiek nog wel te scheiden?

,,Ik vraag me wel af: Ayaan Hirsi Ali, Geert Wilders, die ook uit de VVD-fractie komt, als dit zo doorgaat, hoeveel Kamerleden lopen er dan straks met beveiliging rond? Er zijn grenzen, we moeten stoppen met de valse tolerantie. Ook weer met zo'n Nederlandse imam, die Van de Ven, die de doodswens uitspreekt over Wilders. Dat je daar dan ook weer van zegt: moet kunnen. Nee, want dat is geen exotische mening zoals Donner zegt. We hebben in Nederland een aantal lieden met een verwerpelijke filosofie – zoals deze imam – die politiek en religie verknopen, die zowel christenen, joden áls moslims bedreigen.''

U heeft niet het idee dat Van de Ven een eenling is?

,,Het is geen eenling, het is een reëel gevaar voor onze samenleving. Het gaat uiteindelijk om de Nederlandse identiteit. We mogen dit niet over onze kant laten gaan, omdat het de parlementaire democratie verzwakt. Het allerergste van dit geval is dat het om een Nederlander gaat die dit verhaal uitbraakt. Daarmee is duidelijk dat het niet alleen over niet-westerse migranten gaat. Dit soort mensen heeft geen mededogen met onze samenleving, maar ook geen mededogen met medemoslims. Daarom ook moeten we de discussie over terreur niet vermengen met de integratiediscussie.''

Zijn uitingen zoals zo'n doodswens het resultaat van onze tolerantie?

,,Het drama is dat wij niet meer weten niet goed meer wie we zelf zijn, waar we vandaan komen, wat onze identiteit is, daar onvoldoende trots op zijn, op ons normenstelsel. Het drama is dat we, omdat we zelf de weg kwijt waren, uit een soort schijntolerantie dit maar hebben laten gaan. Want we hebben ons in wezen nooit geïnteresseerd in die immigranten. Pas in de laatste jaren zijn we ons bewust dat imams in hun moskeeën prediken dat onze liberale samenleving moet worden ondermijnd. Dat hadden we veel eerder moeten zien. We zijn in de eerste plaats te tolerant geweest, en in de tweede plaats hebben we onvoldoende besef van onze eigen identiteit.''

U ook?

,,Ivo Opstelten, de burgemeester van Rotterdam vertelde me dat hij drie jaar terug een moslim-vrouw de hand wilde schudden. Zij weigerde dat toen, en hij vond dat best – dat-ie dat niet kon afdwingen. Na de moord op Van Gogh gebeurde hem exact hetzelfde. En toen zei Opstelten, met die zware stem en dat grote postuur van hem: `Nee mevrouw, zo doen we dat hier niet.' En schudde haar gewoon de hand. Toen hij dat vertelde dacht ikzelf ook: dat deed ik drie jaar geleden ook niet en nu wel.''

Waarom is nu, in dit klimaat, uw partij niet de grootste in de peilingen?

,,De VVD heeft altijd een voortrekkersrol gehad in de debatten. Wij zien dingen eerder en trekken als het ware een sleepnet voort. De integratiediscussie, de discussie over terreurbestrijding, dat wilden partijen als de PvdA tot en met GroenLinks nooit. Nu wil ineens iedereen het, en dan zie je dat kiezers toch liever op hun vertrouwde honk blijven.''

Maar ex-VVD'er Wilders doet dat wel.

,,Dat is waar, maar dat leidt bij mij juist tot heel veel strijdvaardigheid. Ik ga niet vanwege het fenomeen Wilders met de hele VVD naar rechts opschuiven.''