Geef me eten, maraboet (Gerectificeerd)

De Algerijnse zanger Khaled is immens populair onder jonge moslims, omdat zij zichzelf en hun wereld in zijn muziek herkennen. Vorige week trad hij in Nederland op. ,,Ik bezing droevige gevoelens.'

In de sjieke Amsterdamse hotelkamer ligt iemand op de grond van onderaf tegen het tafelblad te slaan. Er klinkt een zwak gekreun. Even later steekt Khaled, de `Koning van de Raï', zijn hoofd boven de rand. ,,Zo, hij is weer recht', zegt hij tevreden en gaat zitten.

Dan begint hij een twistgesprek met zijn manager over hoe het mogelijk is dat de een de ander een sms stuurde, die vervolgens nooit is aangekomen. In rap Frans bestoken ze elkaar met argumenten, onderwijl hun telefoon als een corpus delicti omhoogstekend.

Als deze sketch voorbij is kan het gesprek beginnen. De succesvolste raï-zanger van Noord-Afrika was hier een paar jaar uit beeld. Zijn cd's waren wisselvallig en hij had geen hits, zoals ooit `Didi' (1992) en `Aïcha' (1996). Maar de fans zijn hem trouw gebleven. Toen de nu 44-jarige Khaled een paar jaar geleden in Rotterdam een masterclass kwam houden, werd zijn auto bestormd door enthousiaste Marokkanen. Het concert dat hij op deze woensdag geeft in Carré in Amsterdam, is uitverkocht. Khaleds nieuwe cd, Ya-Rayi, is een opnieuw geslaagd verbond tussen Arabische weelde en westerse ritmiek. In liedjes versierd met accordeon, derbouka's en luiten, violen, banjo's en westerse gitaren, zingt Khaled met zoveel inzet dat je er vanzelf weemoedig van wordt: alsof het leven om niets anders draait dan om de juiste stembuiging op de juiste plaats.

De cd roept ook vragen op. Bijvoorbeeld, horen we daar te midden van de compleet in het Arabisch gezongen liedjes ineens het joodse `mazzeltov'?

Khaled kijkt verschrikt. Hij draait zich naar zijn manager: ,,Mazzeltov, op mijn cd?' vraagt hij. De manager stelt hem gerust, de woorden die in het liedje `El-h'mam' klinken als `mazzeltov', luiden `nesm'aa soto fo', in de regel `Ma b'ka li nesm'aa soto fo rsami'. Deze liedtekst is geschreven door de beroemde oude zanger El Hadj Mohammed el Anka en gaat over zijn zoon die hem verlaten had: `Ik hoor niets meer van hem, zelfs niet meer zijn stem in mijn ziel.' Het Arabische woord voor ziel dat hier wordt gebruikt betekent ook `takken' of `ingewanden'.

,,Zo is het vaak in de taal die ik zing', zegt Khaled. ,,Woorden kunnen meerdere dingen tegelijk betekenen, en dan gebruik je ze juist ook voor die andere betekenissen. Zoals die ingewanden, dat is natuurlijk een toepasselijke bijbetekenis. Het verlaten van een zoon voel je tot in het binnenste van je buik.' Die zoon wordt op zijn beurt aangeduid als een `duif'. ,,Want gewoon het woord `zoon' was te simpel.' Khaled lacht om die nuance. Hij goochelt graag met woorden. Hij verdraait, vervormt, en verfraait – net als in zijn zang.

Vervolgens haast Khaled zich te melden dat hoewel `mazzeltov' in zijn teksten niet voorkomt, hijzelf een van de weinige Noord-Afrikanen is die joden onder zijn beste vrienden heeft. ,,Ik ga naar bar mitzwa's en ik luister naar hun muziek. En het grappige is dat ik hun muziek heel vrolijk vind klinken, net als veel mensen mijn muziek vrolijk vinden, terwijl die het eigenlijk niet is. Ik bezing juist droevige gevoelens, maar door de opgewekte muziek word je op het verkeerde been gezet.'

Repressie

Zo'n vijftien jaar geleden werd Khaled (die voluit Khaled Hadj-Brahim heet) internationaal bekend als raï-zanger. Raï was voor Noord-Afrika wat rock'n'roll ooit was voor Amerika en West-Europa: muziek die door volwassenen werd afgekeurd om zijn losbandigheid, en daarom jongeren juist aansprak. Naast Cheb Mami en Cheb Hasni gold Khaled als de belangrijkste raï-zanger van Algerije. Toen Algerije na 1988 steeds repressiever werd (de zanger Cheb Hasni werd in 1994 om zijn teksten vermoord), besloot Khaled uit Algerije te vertrekken. Zijn grootste internationale succes kreeg hij in de jaren negentig, vanuit zijn nieuwe thuisbasis Parijs, met de liedjes `Didi' en `Aïcha'.

Hier was een Noord-Afrikaanse zanger die zong over sex, drugs & rock'n'roll, werd er destijds gezegd. Volgens Khaled viel het allemaal wel mee. Zijn muziek ging niet over seks maar over liefde, en niet over drugs maar over de niet-alcoholische dronkenschap die wordt opgewekt door verliefdheid. ,,En waarom ook niet?' zegt hij lachend, ,,in de koran komt dit fenomeen ook al voor'.

Maar alleen al om over verliefdheid te kunnen zingen, heeft hij zich sinds het midden van de jaren zeventig moeten verdedigen. ,,Raï is nooit verboden geweest door de regering, maar werd wel afgekeurd door ouders en religieuze instellingen. Je mocht ernaar luisteren, maar het kwam niet op televisie want men wilde het niet in familieverband ondergaan, daarvoor was het te aanstootgevend. Vrouwen en liefde zijn nu eenmaal taboe bij de muzelmannen.'

Waarom? ,,Ja waarom? Omdat het hypocrieten zijn, daarom', zegt hij boos. ,,Ik vind het onzin. Liefde tussen mannen en vrouwen bestaat toch gewoon? Als mijn vader niet met mijn moeder had geslapen zat ik hier nu niet. Liefde bestaat, ook in de koran.

,,Ik vertel daarover, maar niet op een agressieve manier. Daarom vinden ze me tegenwoordig in Algerije niet meer zo provocerend. Van een `wilde' ben ik nu een `moderne wilde', in hun ogen.'

Met één grote stap is hij bij de moord op Theo van Gogh, die hij aanduidt als `de kleinzoon van Van Gogh'. ,,In zijn film Submission gaat het ook over feiten. Ik heb begrepen dat die gaat over moslimvrouwen die gevangen zitten in hun huwelijk. Dat gebeurt! Dan kan je toch niet zeggen dat hij de moslims of de koran beledigt. Hij laat gewoon zien hoe het is. Dat hij gedood is, heeft niets te maken met het geloof waar de echte moslim voor staat.'

Dan staat Khaled op. Over twee uur begint zijn concert. Hij gaat niet eten zegt hij, hij heeft last van plankenkoorts. ,,Net als Jacques Brel, ik moet overgeven als ik voor een optreden nog eet.'

Een uur later staan voor de gesloten deuren van Carré grote groepen jonge fans te wachten. Ze zijn van Marokkaanse afkomst, Algerijns, of uit een ander Arabisch land. De vriendinnen Fouzia (19) en Ghizlane (18) zijn uit Leiden gekomen om Khaled te zien. Ze studeren allebei voor verpleegkundige. De muziek van Khaled kennen ze al hun hele leven, vertellen ze. Ghizlane: ,,Ik zou gek worden als ik hier vanavond niet kon zijn.' Fouzia: ,,Wij begrijpen waar hij het over heeft. Hij heeft het vooral over de liefde.' Ghizlane: ,,Dat is ook het belangrijkste in het leven.' Fouzia: ,,De liefde geeft hem soms problemen. Als hij zich klote voelt, dan drinkt hij wat en gaat het weer beter.' Ghizlane: ,,Dat kunnen wij niet navoelen. We drinken niet.'

Fouzia en Ghizlane dragen allebei een strakke spijkerbroek en een zwarte coltrui. Ze willen niet met hun achternaam in de krant. Fouzia: ,,Mijn vader weet niet dat ik hiernaartoe ben.' Ghizlane: ,,Mijn moeder wel, maar ze weet niet hoe ik eruit zie.'

Drie studenten uit Den Bosch, Mahdy (20), Khalid (20) en Mourad (22), vertellen dat ook zij de liefde voor Khaled van huis uit hebben meegekregen. Zijn cd's kopen ze nooit. ,,Ik koop zoveel mogelijk cassettes van hem als ik in een Arabisch land op vakantie ben', zegt Mourad, student technische bedrijfskunde. Dat zoveel jongeren nog altijd van zijn muziek houden is omdat Khaled iets anders biedt dan andere zangers. ,,Hij zingt over het leven', zegt Khalid, die informatietechnologie studeert. Doen de meeste Arabische zangers dat dan niet? ,,Hij dringt dieper door', zegt Mahdy, verkoopmanager in de mobiliteitsbranche (,,Auto's, zeg maar'). ,,Ik voel me meer thuis in zijn teksten. Daarin herken ik me.' Mourad: ,,Hij heeft een liedje dat `El Gourba' heet, dat is een figuurlijke term vooor `vaderland'. Het gaat over niet geaccepteerd worden in je vaderland. Dat heb ik ook. Als ik naar Marokko ga, zien ze me daar als buitenlander, terwijl ik me een van hen voel. Ze vinden mij een Europeaan. Dat is een naar gevoel.'

Maffe dansjes

Als even later het concert begint, springt iedereen juichend uit zijn stoel. Khaled gedraagt zich niet als een ster. Hij draagt hetzelfde grijze ribfluwelen jasje als 's middags, dezelfde spijkerboek en dezelfde zwarte trui. Hij zwaait naar de zaal, doet maffe dansjes of loopt met stijve benen als Charles Chaplin. Fans brengen hem bloemen, hij mist een paar regels zang om iemand te omhelzen.

Tien muzikanten staan om hem heen. Drie snaarinstrumenten, drie blazers, twee trommels en twee synthesizers leveren een sprookjes-van-duizend-en-één-nacht-begeleiding waarin stevige bassen en synthetische strijkers laten horen dat Khaled over de hele wereld invloeden heeft opgepikt. Maar de Arabische sfeer overheerst, door de djerbouka en het zoemende geluid van de Arabische luit. En ook live ontkomt geen noot aan de versierdrift van Khaled. Iedere syllabe wordt om meerdere noten geplooid.

De mannen in de zaal staan op om te dansen, en blijven staan. De vrouwen gaan na een paar coupletten weer zitten en staan op als er een nieuw nummer begint. De mannen dansen triomfantelijk, met de armen gespreid op schouderhoogte. De vrouwen draaien met hun heupen, en houden hun armen licht gebogen voor zich.

Maar al staat Khaled in de westerse wereld bekend als rebel, op deze avond draait het niet om seks, drugs of losbandigheid. Het gejuich in de stoelen, de uitgelaten reacties op een nieuw nummer: het draait hier om herkenning, heimwee, en de hunkering naar het thuisland.

Veel liedjes gaan over de schoonheid van het landschap, over afscheid nemen. Khaled is tenslotte zelf ook een balling. Hij heeft teksten over de Sahara, en over de stad waar hij zelf opgroeide, Oran, die bekendstaat als het `Chicago van Noord-Afrika', met zijn criminaliteit en cabaret, bars en nachtclubs. Zo is er veel bijval voor het nummer `Oran Marseille', dat specifiek gaat over de reis die je maakt als je Algerije verlaat om naar Frankrijk te gaan.

De Algerijnse Nadia (40) veert op als hij een liedje zingt over een buurt van Oran, `El Houari'. El Houari, zegt ze, is een soort Algerijnse versie van de Amsterdamse Jordaan. In die wijk woont de maraboet, de wonderdokter die de hoofdpersoon van het liedje moet verlossen van zijn liefdesverdriet: `Geef me eten, maraboet, help me. Ik ben ziek van liefde. Kun je me genezen?' vraagt hij smekend. Maar de liefde die hij hier betreurt zou ook die van de man voor zijn verlaten land kunnen zijn.

Nadia kent Khaled uit het begin van de jaren tachtig, toen hij optrad in discotheken, en nauwelijks beroemd was. ,,Hij kon pas echt doorbreken toen hij zijn teksten een beetje aanpaste', zegt ze. ,,Eerst was hij te openhartig over seks, drank en vrijheid. Later werd hij minder expliciet en kon hij in heel Algerije beroemd worden. Vlak daarna begon de burgeroorlog. Cheb Hasni is toen vermoord. Ik ben ook weggegaan.

,,Als ik Khaled hoor zingen, hoor ik weer de taal van mijn land. Want hij zingt in spreektaal, de taal van de mensen onderling. Als ik Khaled hoor, ben ik voor een paar minuten thuis.

,,En dat is wel weer genoeg ook', zegt ze. ,,Ik mis mijn land niet. Als vrouw mag je niets daar. Hier kan ik tenminste fietsen. Ik mis soms alleen de zon.'

`Ya-Rayi' is uitgebracht door Universal Music (LC01846)