`De werkelijkheid zo eerlijk mogelijk tonen'

Een documentaire over drie Zweedse gevangenen die een toneelstuk maken eindigt een dag na de laatste opvoering in een drama. Een van de spelers ontsnapt en doodt twee agenten.

In 1998 kreeg de Zweedse Toneelschrijver Lars Norén een brief van drie gevangenen. In het kader van hun resocialisatie wilden ze een toneelstuk instuderen, en of Norén niet iets voor drie mannen had liggen. Dat had Norén niet, maar hij bood aan het te schrijven en met ze in te studeren. Op basis van gesprekken met gewelddadige overvallers Mats, Carl en Tony schreef hij een documentair stuk over een schrijver die in de gevangenis komt om een stuk te schrijven over drie gevangenen.

De repetities en de eerste uitvoering van 7:3 zoals het stuk ging heten – naar de Zweedse code voor vluchtgevaarlijke gevangenen – is vastgelegd door regisseur Michal Leszczylowski en cameraman Gunnar Källström. Hun film Rehearsals ('repetities') is één van de drie kanshebbers op de Joris Ivens Award die vanavond wordt uitgereikt.

Leszczylowski had een film over Tarkovski gemaakt en liep al rond met het plan voor een film over Norén. Hoe de repetities – spraakverwarrende vertoningen waarin tekst en protest daartegen naadloos in elkaar overliepen – zouden uitpakken, kon echter hij noch Norén voorzien. Twee van de drie gevangenen bleken overtuigde neo-nazi's; hun antisemitische theorieën werden door Norén in het stuk geschreven. Eén dag na de laatste opvoering, in mei '99, ontsnapte Tony Olsson. Hij pleegde met anderen een gewapende bankoverval waarbij twee agenten in koelen bloede werden vermoord.

,,Vijf jaar hebben we de film laten liggen'', vertelt Leszczylowski op een rustige plek temidden van de IDFA-drukte. ,,Ik kon het lange tijd niet opbrengen in de montagekamer naar beelden te kijken van Tony, die moorden aan het beramen was terwijl hij met Lars werkte. Nu hij tot levenslang is veroordeeld en er vijf jaar voorbij zijn, wilde ik de film toch uitbrengen om de feiten te laten zien. Mijn leermeesters zijn Tarkovski en Joseph Conrad. In de voorwoorden bij zijn romans schrijft Conrad dat het zaak is de werkelijkheid zo eerlijk mogelijk te laten zien.''

U brengt de film niet overal uit. In Zweden komt hij niet op televisie. Heeft dat te maken met de media-hype die rond het stuk en de overval ontstond?

,,Inderdaad. Ik wil voorkomen dat de sensationele kant van het verhaal de overhand krijgt. Van begin af aan zaten de media er bovenop, maar na de overval kwam er een ware orkaan over alle betrokkenen. Een Zweedse tabloid opende zelfs een website waarop mensen konden stemmen over de vraag of Norén verantwoordelijk was voor de overval.''

U eindigt uw film met een lange opname van Norén en een opname van de gedenksteen voor de twee vermoorde agenten. Was u gedesillusioneerd? Koesterde u de stille hoop dat het toneelstuk iets zou veranderen voor de gevangenen?

,,Het feit dat sommigen Norén verantwoordelijk achtten, heeft te maken met die veronderstelling; dat mensen door kunst een andere wending aan hun leven kunnen geven. Ik moet toegeven dat ik gedurende het beste deel van de repetities die hoop ook koesterde. Ik zag de goede kanten van de gevangenen en hoopte dat ze in staat waren een beter leven te bereiken. Maar er is een hele hoop vastbeslotenheid voor nodig om daar in te slagen.''

U bent ook de editor van Lukas Moodysson, bekend van `Fucking Åmål', `Tillsammen' (Together) en `Lilya 4-ever'. Is er verschil tussen het monteren van een speelfilm en een documentaire? En tussen het werken aan uw eigen films en die van een ander?

Ik edit mijn eigen werk niet; daar is iemand voor nodig die er met de blik van een toeschouwer naar kan kijken. Tussen het werk aan een documentaire of een speelfilm zie ik als editor geen verschil; het gaat in beide gevallen om het overbrengen van de juiste emotie; de emotie is altijd mijn leidraad.'

Als `Rehearsals' de Joris Ivens Award wint, draait de film dit weekend op het IDFA.