De kastanjerevolutie

Noch de twee Viktors of de bemiddelaars die zich naar Kiev spoedden, noch de Europese Unie of de machtigste man in de regio – de Russische president – hebben het lot van Oekraïne in handen. Het is aan de massa op straat om het draaiboek te kiezen. Aanhangers van oppositieleider Viktor Joesjtsjenko weten van geen wijken. Vanmorgen blokkeerden ze regeringsgebouwen. Ze zijn beroofd van de stembuszege. Dat mag een feit heten, nadat onafhankelijke waarnemers in twee verkiezingsrondes tekortkomingen en fraude hebben geconstateerd. Als het aan Joesjtsjenko's aanhang ligt, wordt de `kastanjerevolutie' (naar de gepofte kastanjes voor de koulijders) doorgezet totdat hun man president is. Hij verdient het presidentschap, maar welk scenario ook in werking treedt, Joesjtsjenko kan het hoogste ambt alleen met de grootste moeite bereiken. Als het hem al lukt. Moskou steunt de andere Viktor, premier Janoekovitsj, de officiële winnaar van de verkiezingen. Poetin heeft hem gisteren andermaal gefeliciteerd met zijn zege, die in geharnast Kremlin-jargon ,,de gunstigste voorwaarden heeft geschapen voor een strategisch partnerschap tussen Rusland en Oekraïne''.

Daar gaat het om: om de band tussen het grote Rusland en wat Moskou ziet als het `kleine Rusland'. Oekraïne heeft zich te schikken naar wat het Kremlin eist. Wat dat betreft is verrassend weinig veranderd sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Maar de omstandigheden zijn toch anders dan toen. Aan Oekraïne grenzen drie nieuwe EU-landen. Iets verderop liggen de Baltische staten, eveneens nieuw in de Europese Unie. Het zijn de nieuwkomers die op dit moment mede de toon bepalen van de Europese reacties op wat zich in Kiev voltrekt. Tot mei hoefde de EU zich slechts bezorgd te tonen over turbulentie in voormalige sovjetstaten. Maar sinds de uitbreiding van de EU is dat anders: onrust in Oekraïne is onrust in een buurland. Directe betrokkenheid is vereist. Een EU-lidstaat als Polen, dat oude banden met Oekraïne heeft, is er alles aan gelegen de toestand onder controle te doen houden. Vandaar de bemiddeling van zowel de president als de oud-president van Polen.

Toon en inhoud van de reactie die Nederland gisteren als EU-voorzitter gaf op de gebeurtenissen in Oekraïne, waren hard en duidelijk. Premier Balkenende en president Poetin waren het op hun topontmoeting in Den Haag op een ijzige manier met elkaar oneens. De Koude Oorlog herleefde. Het is goed dat de premier niet bezweek voor Poetins pressie. Balkenende zei terecht dat de Unie het resultaat van de Oekraïense verkiezingen niet kan accepteren zoals het er nu ligt. Poetin zei dat de problemen met hulp van de wet moeten worden opgelost. Dat zou een gang naar de rechter betekenen. Het lijkt vast te staan dat het Oekraïense hooggerechtshof de klachten over stembusfraude gaat onderzoeken. Het is alleen de vraag hoe onafhankelijk dit hof is en of een uitspraak ervan veel betekenis heeft.

De crisis in Oekraïne zal als de situatie uit de hand loopt het land in chaos storten en ernstige gevolgen voor Europa en Rusland hebben. Alle ingrediënten voor een veelomvattend drama zijn aanwezig. De geopolitieke belangen zijn enorm, maar waar het echt om gaat zijn de democratische rechten van de kiezer. Een vreedzame oplossing is mogelijk door de dialoog op gang te brengen, met inachtneming van het kiezersbelang. Bemiddeling is welkom. Op het uiteenvallen van de natiestaat Oekraïne zit niemand te wachten. Een nederlaag voor Poetin door Joesjtsjenko alsnog te geven wat hij verdient, heeft een eigen en hoe dan ook gevaarlijke dynamiek. Het presidentschap van een door kiezersbedrog aan de macht gekomen leider is het verwerpelijkst van al. Ziedaar de impasse waarin Oekraïne, Rusland en de Europese Unie verzeild zijn geraakt. Voor een oplossing is staatsmanschap nodig, en geduld. Maar de straat eist haar recht. En snel.