Niet de televisie maar de kunst is traag, gelukkig

De Zuid-Afrikaanse kunstenaar Candice Breitz heeft haar tienerjaren vermoedelijk op de bank kijkend naar Dallas doorgebracht. Intense verveling is nu haar mentale achterland. Blij is ze er niet mee. ,,Als je gedwongen bent deze rotzooi tot je te nemen, heb je ook het recht om het te vermalen en weer uit te spugen.'' Ze wreekt zich op de soapserie door de hoofdpersonen te fixeren in eindeloze herhalingen van woorden en zinnetjes. De ultrakorte loops worden in een oorverdovend staccato door elkaar heen afgespeeld op negen monitoren. De toestellen staan verspreid in een interieur met olijfgroene muren, een leren bankstel, salontafel met rookglas, schemerlampen en een onopgemaakt bed.

Deze installatie, Diorama (Amsterdam version 2004) is onderdeel van de expositie TvToday in het Nederlands Instituut voor Mediakunst. In de brochure lezen we: ,,Televisie lijkt een dinosaurus uit de 20ste eeuw te zijn: te oud, te traag en niet interacief.'' Traag? Niet interactief? Tv is zo snel en interactief dat Pim Fortuyn nu de grootste Nederlander aller tijden is.

Dat er in de kunstwereld jaloezie is op televisie valt te begrijpen. Televisie is beeld, en met welk een bereik. Er was in de beginjaren van de videokunst, eind jaren zestig tot halverwege de jaren zeventig, een korte periode van euforie: video zou het kunstenaars mogelijk maken om kunst voor televisie te maken. Eindelijk zouden de barrières tussen kunst en publiek worden geslecht. Het leidde tot poëtische experimenten, maar voor een groter publiek bleef het onverdragelijk saai. Nam June Paik (beroemd geworden met zijn Televisie Boedda) transformeerde met een magneet televisiebeelden tot ,,abstracte storingsbeelden''. Fluxuskunstenaar Wolf Vostell bracht dit in zijn `tv-decollages' in praktijk door tv's te beschieten en begraven. Videokunst als televisiekritiek. Aandoenlijke kunst, achteraf bezien.

Inmiddels is de videokunst volwassen. De digitale camera is even vanzelfsprekend geworden als verf en doek. Video's duren, anders dan vroeger, zelden nog langer dan 8 minuten, en als ze langer duren is er geen verplichting meer om ze uit te zien – een grote verbetering. Tegelijkertijd heeft ook televisie zich ontwikkeld, en is nog sneller en echter geworden. Vergelijk het met een aflevering van Bonanza: wat gaat dat langzaam, en wat gek dat die studio-akoestiek vroeger niet opviel. In de afgelopen tien jaar zijn met reality tv de grenzen tussen de echte en de show-wereld vervaagd. Een van de gevolgen daarvan is dat het meest gruwelijke tot entertainment geworden is.

De Canadese kunstenaarsgroep General Idea heeft het allemaal voorzien. In het meesterlijke videowerk Test Tube (1979, gemaakt met De Appel van Wies Smals) analyseert het drietal de dilemma's van kunst en televisie haarscherp en hilarisch. Gezeten op barkrukken in de Color Bar Lounge, met als decor het frame van een tv-scherm en een gekleurd testbeeld als achtergrond, bediscussiëren ze de voors en tegens van gameshows, het nieuws, en andere ,,repressive role models''. Televisie als de Grote Dictator. Zelf willen de kunstenaars een sitcoms, commercials, en talkshows mengen, om zo de ,,bacillen van het kunstdiscours te injecteren in de tv-cultuur''. Hoewel: horen kunstenaars eigenlijk wel op tv, is hun plek niet aan de rafelranden van de maatschappij? En hoe zit het met de verhouding inhoud-context? Deze discussie wordt afgewisseld met beelden van een succesvolle vrouwelijke schilder van grote monochromen die zichzelf kwelt met vragen naar de verhouding tussen werk en leven.

De recente werken op de expositie TvToday laten zien dat er nog steeds kunstenaars zijn die aan televisiekritiek doen. Die kritiek is even ineffectief en naïef als dertig jaar geleden. Breitz openbaart ons met haar deconstructie van Dallas niets nieuws over televisiepulp, en de hightech-foto's van studio-interieurs en televisiewoningen van Peter Dombrowe hebben we toch niet nodig om ons te realiseren dat de wereld van de glamoureuze televisieshows schijn is. De parodiërende remake van emotie-tv en biechtprogramma's van Bjørn Melhus is niet surreëler dan deze programma's zelf.

Niet de televisie, maar de kunst is traag. Voor alle duidelijkheid: dit is een positieve kwalificatie. Televisie is in technisch opzicht niet door kunst te evenaren. Geen van de wetten van ruimte en tijd waarbinnen het kunstwerk te ervaren is, gelden voor het massamedium televisie. Beeldende kunstenaars kunnen niet tegen televisie op, en moeten dat ook niet willen.

Tentoonstelling: TvToday: televisie en beeldende kunst. Nederlands Instituut voor Mediakunst, Keizersgracht 264, Amsterdam. Tot 22/1. Inl.: www.montevideo.nl