Viktor Uspaskich: `Ik ben geen Russische stroman'

De puissant rijke Viktor Uspaskich was met zijn partij DP de grote winnaar van de verkiezingen in Litouwen. De kans is groot dat hij gaat meeregeren.

Viktor Uspaskich frunnikt wat aan zijn dikke gouden polshorloge, kijkt met één oog naar zijn computerscherm en gebaart naar de secretaresse dat een van zijn twee mobiele telefoons rinkelt. En ondertussen praat hij. Een heel betoog, over zijn onkreukbaarheid, zijn populariteit en over de opschudding die hij, een steenrijke Russische zakenman, in de Litouwse politiek heeft veroorzaakt.

Uspaskichs Partij van de Arbeid (DP) kwam tijdens verkiezingen vorige maand uit het niets met 39 zetels in het 141 zetels tellende parlement. Zijn tegenstanders hebben Uspaskich (45), die in zijn woonplaats Kedainiai een lokaal imperium van dertig bedrijven en vierduizend werknemers leidt, een gevaarlijke populist genoemd. Een lid van een Russische vijfde colonne. Een louche handelaar. Maar als je wint, heb je vrienden.

Premier Algirdas Brazauskus sloot na de verkiezingen samenwerking met Uspaskich uit. Hij wilde een `regenboogcoalitie' met de rechtse oppositie. Maar toen deze weigerde hem aan een nieuw premierschap te helpen, wendde hij zich alsnog tot Uspaskich. Die gunde hem graag prolongatie. Als Uspaskich maar mocht meedoen.

Tijdens de verkiezingen werd de indruk gewekt dat Litouwen met Uspaskich aan het roer onder Russische invloed zal raken. De tot Litouwer genaturaliseerde zakenman is getrouwd met een Litouwse en spreekt de taal, maar met een zwaar Russisch accent. Belangrijker: hij vergaarde miljoenen in Litouwen als tussenhandelaar voor het Russische energiebedrijf Gazprom. Maar Uspaskich heeft ook een heel ander gezicht, zegt politicoloog Mindaugas Jurkynas van de Universiteit van Vilnius. ,,Hij heeft het Rusland van Poetin een dictatuur genoemd. Niemand anders in Litouwen durft dat.''

Uspaskich ergert zich aan de vraag of Litouwen met hem in de regering een pro-Russische koers gaat varen. Het land is volgens hem verankerd in de EU en de NAVO. ,,Ik ben geen Russische stroman'', zegt hij in zijn kamer in het Litouwse parlement. ,,Ik heb geen enkele relatie met Gazprom meer.'' Er wordt te veel ophef gemaakt over zijn afkomst, die ook op de hak werd genomen in een populair satirisch tv-programma. ,,Je kunt je geboorteland niet uitkiezen. Je kunt je moeder van tevoren niet zeggen dat ze even moet verhuizen.''

In zijn woonplaats Kedainiai noemen ze hem `meneer Augurk', omdat zijn portret prijkt op de augurkenpotjes die een van zijn bedrijven produceert. Dat gebeurt liefkozend, want het stadje ten westen van Vilnius is met de komst van de Russische weldoener helemaal opgeleefd. Gebouwen zijn gerestaureerd, scholen hebben computers gekregen, banen zijn gecreëerd. Zijn goede werken spreken voor zich, vertelt Uspaskich trots. Zijn holding, Vikonda, wordt geleid door de burgemeester van Kedainai.

Volgens Jurkynas breekt Uspaskich niet met de politieke traditie in Litouwen sinds de val van het communisme. ,,Sterke persoonlijkheden zijn hier altijd belangrijker geweest, want de partijcultuur is nog onderontwikkeld.'' De huidige premier Brazauskas, die na twee jaar pensioen zijn politieke comeback maakte, en de vorige president Rolandas Paksas, een bekende stuntvlieger, horen in hetzelfde rijtje thuis.

Uspaskich beloofde tijdens zijn verkiezingscampagne meer welvaart en minder corruptie. Hij wil de politieke elite, die volgens hem overwegend uit verstokte oud-communisten bestaat, opschudden. Maar volgens Ugnius Trumpa, van financiële denktank LFMI, speelt Uspaskich handig in op de ,,onwetendheid'' van mensen. ,,De economische maatregelen die hij voorstelt, zoals belastingvoordelen voor kleine bedrijven, bestaan al lang.''

Uit officieel onderzoek blijkt dat hij een gevoelige snaar heeft weten te raken bij mensen met lage inkomens, boeren en werklozen, die nog (te) weinig hebben gemerkt van de toegenomen welvaart, en bij ambtenaren, die de gevestigde politieke orde beu zijn.

Uspaskich wil graag benadrukken dat hij niet alleen armen en laaggeschoolden aanspreekt. In zijn partij, legt hij uit, zitten ,,drie rectoren van universiteiten'' en ook ,,rijke mensen''. Dat klopt. In de Litouwse Partij van de Arbeid zitten liefst zeven miljonairs, allemaal zakenlui, onder wie de leider zelf, die een geschat vermogen heeft van 160 miljoen dollar. Belangenverstrengeling ligt op de loer, zeggen Jurkynas en Trumpa.

Uspaskich en de zijnen zijn vooralsnog niet van plan om tijdelijk afstand te doen van hun economische belangen, nu ze in de politiek zitten. ,,Er is in Litouwen geen wet die dat voorschrijft'', zegt Trumpa. Uspaskich zegt dat hij slechts eigenaar is van zijn bedrijven en geen directe controle uitoefent. Zijn partij heeft in de formatiebesprekingen van de afgelopen weken het oog laten vallen op de ministeries waarin het Europese geld omgaat, zoals dat van Economische Zaken. ,,Europa hoeft zich geen zorgen te maken'', zegt Uspaskich. Zijn bedrijven hebben in het verleden al eens Europese subsidies ontvangen, de controleurs van de EU zaten hem toen dicht op de huid. Alles klopte.