Europa mistig over relatie met Oekraïne

Europa is betrokken bij wat er nu gebeurt in Oekraïne. Maar op de vraag wát die betrokkenheid dan precies inhoudt, is het antwoord minder duidelijk.

De spreekwoordelijke vele telefoonnummers van Europa zijn weer volop aanwezig in de crisis rond Oekraïne. Bezorgdheid klinkt uit vele monden: maandag waren het de ministers van Buitenlandse Zaken van de 25 EU-landen, gisteren was het de Nederlandse minister-president Jan Peter Balkenende als tijdelijk EU-voorzitter, vanmorgen gaf EU-buitenlandcoördinator Javier Solana in het Europees Parlement zijn kijk, en vanmiddag schaarde de kersverse voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, zich in dit koor. En dan zijn er nog de vele `losse' uitingen van zorg, zoals die van de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder vanmorgen in de Bondsdag.

Europa is betrokken bij wat er nu gebeurt in Oekraïne. Maar als vervolgens de vraag wordt gesteld wát die betrokkenheid dan precies inhoudt, wordt het minder duidelijk. De Letse minister van Buitenlandse Zaken, Artis Pabriks, klaagde eerder deze week dat de Europese Unie geen gemeenschappelijk beleid ten aanzien van Oekraïne heeft. En hij is de enige niet.

Het `oude' Europa van de vijftien maakt voor het het eerst serieus kennis met de nieuwe werkelijkheid die sinds de EU-uitbreiding per 1 mei is ontstaan. De zoveelste crisis in een voormalige sovjetrepubliek betreft nu een directe buur van de Unie. Oekraïne grenst aan de nieuwe EU-landen Polen, Slowakije en Hongarije en aan kandidaat-EU-land Roemenië. Dat betekent voor de EU dus niet alleen buitenlandse politiek, maar ook een minder vrijblijvende burenpolitiek.

De eerste keer dat dit getest kan worden is al direct morgen als de Europese Unie en Rusland in de Haagse Ridderzaal hun periodieke topontmoeting hebben. Een vergadering waar het onderwerp Oekraïne weliswaar niet officieel staat geagendeerd, maar die naar verwachting voor het overige wel de bijeenkomst volledig zal domineren. De wijze waarop de Russische president Vladimir Poetin in de kwestie-Oekraïne opereert, zal directe invloed hebben op de betrekkingen met de EU.

Voor Poetin geldt hetzelfde ten aanzien van de Europese Unie. Veel van de gevoeligheden tussen de EU en Rusland van de afgelopen tijd zijn terug te te voeren op de in Poetins ogen te grote bemoeizucht van de EU met interne Russische aangelegenheden. En tot die interne aangelegenheden behoren dan ook de ontwikkelingen in voormalige sovjetrepublieken. Terreinen waar de EU volgens de nieuw toegetreden landen in Midden- en Oost-Europa juist niet activistisch genoeg kan zijn.

Voor Balkenende en minister Bernard Bot (Buitenlandse Zaken) is de zaak extra netelig. Het prestige van het Nederlands voorzitterschap is aan de orde. Moskou heeft al duidelijk gemaakt dat het niet erg is gecharmeerd van de wijze waarop de huidige EU-voorzitter in de Oekraïense crisis opereert.

Gisteravond nog gaf het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken een gepeperde verklaring af, die in het bijzonder tot Bot was gericht. Daarin werd de manier gehekeld waarop de EU ,,openlijk de oppositie aanmoedigt om onwettig geweld te gebruiken''. Verwijzend naar de verklaring van Bot van maandag, dat de verkiezingen in Oekraïne niet voldeden aan de internationale normen, zei Moskou dat deze opmerking aantoont ,,dat Brussel het essentiële democratische beginsel vergeten is: eerbied voor de wil van het volk''.

Voeg hierbij nog de toch al geprikkelde verhouding tussen Rusland en Nederland wegens uitlatingen van Bot in september – tot woede van Moskou verzocht Bot om opheldering omtrent het bloedige einde aan het gijzeldrama in Beslan (Noord-Ossetië) – en het is duidelijk dat de sfeer morgen in Den Haag niet al te hartelijk zal zijn, wanneer Poetin daar zijn opwachting komt maken.

Woordvoerders van de ministeries van Algemene Zaken en Buitenlandse Zaken willen nog niet veel kwijt over de strategie voor de komende dagen. ,,Het is nog niet duidelijk wat de uitslag van de verkiezingen is'', aldus de woordvoerder van Bot. ,,We bekijken nu de volgende stappen.'' Het PvdA-Kamerlid Frans Timmermans, die veel in Oost-Europa is geweest, adviseert de EU-voorzitter zich niet te laten intimideren door Poetin. ,,Het ergste zou zijn als Europa zou kapituleren voor de Russen.''