Een leerzame kick

Hoe verandert een prijs of onderscheiding je leven? Acht winnaars geven antwoord. Vandaag regisseur Marleen Gorris, die een Oscar kreeg voor haar film Antonia.

Marleen Gorris (55) kan zich er nog steeds over verbazen: na het winnen van de Oscar voor haar film Antonia, ruim acht jaar geleden, heeft ze geen film meer gemaakt in Nederland. ,,Mensen gaan er al snel vanuit dat een Oscar-winnaar te duur is'', verzucht zij vanachter een grote kop koffie verkeerd in de eerste klas restauratie van het Amsterdamse centraal station. ,,Nou, dat is een misvatting. Ik heb nooit een filmproject aangenomen omdat ik er financieel beter van werd; de inhoud geeft voor mij de doorslag. Laat dat voor eens en voor altijd duidelijk zijn.''

Een grote internationale filmprijs winnen – het is slechts weinig Nederlanders gegeven. En daarom staat het ook zo ver van de vaderlandse filmwereld af, denkt Gorris. ,,Toen Fons Rademakers in 1986 een Oscar won voor De Aanslag, is het geen moment in mij opgekomen dat ík er ook een zou kunnen winnen. Het is toch iets... magisch.''

Een voordeel is volgens haar dat collega-regisseurs een Oscar-winnaar niet snel zullen benijden. ,,Omdat het zo onbereikbaar lijkt. Nadat ik in 1982 een Gouden Kalf had gewonnen voor De stilte rond Christine M. merkte ik dat veel vakgenoten afgunstig waren. Maar een Oscar leidt bijna altijd tot enthousiaste reacties.'' Bijna, want er waren ook mensen die om onduidelijke redenen geen contact meer met haar opnamen. ,,Misschien dachten ze dat ik door die Oscar veranderd was. Dat ik mij wilde afzonderen, of naar het buitenland was verhuisd. Onzin natuurlijk.''

Van de Oscar-uitreiking zelf heeft Gorris weinig meegekregen. ,,Ik leefde er al een tijdje naartoe, omdat ik ruim van tevoren wist dat ik een van de vijf genomineerden was. Maar toen het moment daar was, gierden de zenuwen door mijn lijf. Zo'n zaal zit vol met mensen die al hun hoop op die prijs hebben gevestigd – en dat is nogal aanstekelijk.'' Toen haar naam uit de envelop `rolde', flitste door haar hoofd: als ik maar niet struikel. En als ik maar zonder al te veel kleerscheuren uit mijn dankwoord kom. ,,Vanuit mijn ooghoek zag ik Oprah Winfrey, Susan Sarandon en Emma Thompson achter de coulissen staan. Dat gaf toch wel een kick. Maar verder? Ik kan mij er eerlijk gezegd weinig meer van herinneren.''

De grote Hollywood-sterren staan inmiddels heel wat minder ver van Gorris af dan toen. In de jaren na de prijsuitreiking regende het aanbiedingen. Ze kreeg het aanbod om een film met Richard Gere te regisseren – een voorstel dat ze afsloeg omdat ze de romance tussen hem en tegenspeelster Winona Ryder ongeloofwaardig vond. Met filmlegende Vanessa Redgrave in de hoofdrol maakte ze de Virginia Woolf-verfilming Mrs. Dalloway. En vier jaar geleden ging The Luzhin Defence in première, een film over een schaakgenie met John Turturro en Emily Watson op de titelrol. ,,Die films had ik niet kunnen maken als ik die Oscar niet had gewonnen'', zegt Gorris beslist. ,,Waarschijnlijk was mijn werkterrein dan tot Nederland beperkt gebleven.''

Door haar samenwerking met buitenlandse co-producenten, acteurs en sales agents kwam Gorris in contact met andere talen en culturen. ,,Een leerzame ervaring'', zegt zij terugkijkend. ,,Zo gaven Amerikanen mij aanvankelijk het gevoel dat ik als regisseur de touwtjes in handen had, totdat ik er achterkwam dat ze graag hun eigen plan trekken.'' Voor de film Carolina screende zij twintig acteurs voor dezelfde rol, om er vervolgens achter te komen dat de zaak al beklonken was. ,,Ik had mij té direct opgesteld, was naderhand de uitleg.'' Confronterend vond Gorris dat niet. ,,Eerder leerzaam. Ik ben meer gespitst geraakt op taal en de diepere betekenis van bepaalde woorden en uitlatingen. En misschien hebben al die ervaringen ook een inschikkelijker mens van mij gemaakt.''

Het klinkt een beetje blasé, geeft zij toe, maar het winnen van de Oscar was geen hoogtepunt in haar carrière. ,,Ik heb zeer genoten van die onderscheiding, maar mijn levensgeluk hangt er niet van af. De sublieme momenten van geluk ervaar ik als ik na een lange draaidag om me heen kijk en denk: Marleen Gorris, dat jíj dit aan het doen bent.''

Over twee weken: Miss World Azra Akin