Stemfraude Oekraïne niet moeilijk

De voormalige Sovjet Unie staat al een decennium bekend als een laboratorium van verschillende vervalsingstechnieken. ,,Je moet hier altijd opletten op vage figuren''.

De Canadese waarnemer Peter Goldring heeft het allemaal op foto. De drie lege stembussen in het zijlokaal, die een moddervette, breed glimlachende verkiezingsfunctionaris vergeefs achter zijn buik tracht te verbergen. Drie dikke enveloppes met lege stembiljetten. ,,Een stuk of driehonderd per envelop, schat ik zo'', zegt Goldring.

Goldring nam afgelopen zondag waar bij de Oekraïense presidentsverkiezingen in de stad Nikolajeva. ,,Je denkt na: waar kan ik eens lastig zijn? Dus ging ik naar een stemlokaal in de gevangenis.'' Daar vond hij dus twee grote stembussen en één kleine in een lokaaltje. Een gevangenisfunctionaris probeerde hem af te leiden met cognac en hapjes, maar Goldring bleef opletten. De kleine bus stond even later vol stembiljetten in het kieslokaal. ,,De andere twee bussen? Die hebben ze waarschijnlijk ijverig volgestopt en 's avonds bij het tellen naar andere stemlokalen gereden.''

Hoe steel je een verkiezing? De voormalige Sovjet Unie staat al een decennium bekend als een laboratorium van vervalsingstechnieken. Neem de Ostrovski-keten, vernoemd naar een Russische `verkiezingstechnoloog' en naar verluidt populair in Oekraïne. De intitiatiefnemer gaat het lokaal in en loopt met zijn lege stembiljet naar buiten. Daar vult hij zijn kandidaat in. Hij betaalt een kiezer dat ingevulde biljet in de bus te doen en hem zijn eigen lege stembiljet te verkopen. Dat biljet vult hij dan weer in en geeft hij mee aan de volgende omkoopbare kiezer. ,,Je moet hier altijd opletten op vage figuren die bij het stemlokaal rondhangen'', zegt journaliste en waarnemer Olga Dmitritsjeva. ,,Zo'n Ostrovski-keten kan de hele dag doorgaan, maar het kost wel geld.''

Deze presidentsverkiezingen leverden iets nieuws op: pennen met verdwijnende inkt. Op een stemlokaal in Kiev werd voorzitter Vjateslav Pintovski aangehouden. Een kiezer merkte dat Pintovski's handtekening op zijn stembiljet vervaagde, waarmee zijn stem ongeldig werd. Pintovski sloeg op de vlucht, maar werd met pen en al in de kraag gegrepen. Het is onduidelijk op welke schaal deze truc is toegepast.

De waarnemersmissie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) kraakte de eerste ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen al, de tweede ronde acht ze volgens een voorlopige rapport nog frauduleuzer. De televisiezenders waren zwaar op de hand van premier Janoekovitsj, lokale autoriteiten saboteerden verkiezingsbijeenkomsten van de oppositie, de centrale kiescommissie (CEC) ondernam daar weinig tegen.

Volgens journaliste Dimitritsjeva was de opgave voor de macht vrij simpel: druk de stem in West- en Centraal Oekraïne, pro-Joesjtsjenko, maximaliseer de opkomst in het oosten en zuiden, bolwerken van Janoekovitsj. Ze twijfelt er overigens niet aan dat ook de oppositie in haar bolwerken fraude pleegde. ,,Maar het geld en het overheidsapparaat is in handen van de premier en de president. In het westen kunnen ze misschien een procent of twee vervalsen, in het oosten met gemak twaalf.''

Het mobiliseren van de pro-Janoekovitsj stem verliep boven verwachting. Nationaal was de opkomst ruim 75 procent, maar in de pro-Russische bolwerken Donetsk en Loegansk was de opkomst respectievelijk 96 en 88 procent. Sommige stembureaus meldden meer dan honderd procent, een schoonheidsfoutje. Waarnemers zagen activisten van Janoekovitsj de kieslijsten controleren. Niet-stemmers werden thuis bezocht en met cadeautjes en dreigementen naar de stemlokalen gedwongen. In één gevangenis kregen de gedetineerden te horen dat ze alleen bij 90 procent voor Janoekovitsj uitzicht hielden op bezoek en vervroegde vrijlating, meldt de OVSE.

Ook werd massaal gebruik gemaakt van machtigingen om elders te stemmen. Volgens de OVSE werden werknemers van grote bedrijven die `absentie-certificaten' op georganiseerde schaal afgedwongen – in totaal werden er ruim 1,5 miljoen gedrukt. Op verkiezingsdag reden bussen met Janoekovitsj-aanhangers daarmee van stemlokaal naar stemlokaal reden om meermalen hun stem uit te brengen. Dimitritsjeva: ,,Ze parkeren om de hoek en melden zich dan één voor één bij een afgesproken lid van de kiescommissie. Die maakt zich herkenbaar met een gek petje of een speldje.''

Dode zielen zijn een andere methode: stemmen namens overleden burgers, of burgers waarvan absoluut zeker is dat ze niet stemmen. ,,Dat is complex, daar heb je de hulp van de politie en het lokale bestuur bij nodig. Maar dat is in het oosten geen probleem.'' Het kan natuurlijk ook lomper, zo toonden beelden van de oppositiezender Kanaal 5: dikke bundels vooringevulde biljetten, complete stembussen die van buiten het stemlokaal worden ingereden nadat vijandige waarnemers zijn verwijderd.

Het minimaliseren van de tegenstem is een moeilijke opgave, want die vindt plaats in stemlokalen waar de oppositie sterk en op zijn hoede is. Populair was ditmaal vooral het massaal sjoemelen met kieslijsten. In de eerste ronde ontdekten een groot aantal kiezers - meer dan een miljoen, aldus de oppositie - dat ze op de kieslijst ontbraken of hun namen en geboortedata verkeerd waren gespeld. In één geval ontbrak een compleet flatgebouw. Kiezers kunnen dat alleen rechtzetten via een lokale rechtbank. ,,Maar die moeite nemen ze zelden'', zegt Dimitritsjeva. ,,Ze vervloeken de president en de kiescommissie en gaan weer naar huis.''

Dimitritsjeva: ,,En als dit niet genoeg is, kan een kwaadwillend lid van een lokale kiescommissie stembiljetten nog altijd ongeldig maken. Hij kan een klein stipje zetten bij kandidaat Janoekovitsj, dat kan hij zelfs met een scherpe nagel doen. Of vergeten zijn handtekening onder het biljet te zetten.''

Hoe de omvang van de stembusfraude was, zal nooit helemaal duidelijk worden.