...of verdwijnt Nederland?

Individueel geschreeuw maakt Nederland kapot, meent Jouke de Vries.

Ons land stond altijd bekend als een zeer stabiele democratie. De grote democratiekenner Robert Dahl trok ooit de conclusie dat dit land theoretisch niet kon bestaan. Het lag veel meer voor de hand dat gereformeerden, katholieken en socialisten elkaar de hersens zouden inslaan, in plaats van vredig met elkaar samen te leven. Deze theoretische puzzel werd opgelost door de politicologen Daalder en Lijphart. Omdat de bevolking lijdzaam was en de politieke elites met behulp van spelregels samenwerkten, was Nederland een stabiele democratie. Deze spelregels waren: verdraagzaamheid, evenredigheid, zakelijkheid en depolitisering.

Nu werken de spelregels van de pacificatiedemocratie in het nadeel van die democratie. In korte tijd zijn twee politieke moorden gepleegd: op Fortuyn en op Van Gogh. Hoewel velen veronderstelden dat wij met Balkenende II een nieuwe stabiliteit zouden bereiken, bewijst de moord op Van Gogh het tegendeel. Dat heeft te maken met twee nieuwe scheidslijnen – etniciteit en taal – waar de politieke elites nauwelijks ervaring mee hebben. Integendeel, de politieke elites hebben decennialang ontkend dat er problemen tussen autochtone en allochtone Nederlanders zouden bestaan. Nu de taboes verdwijnen, ontploffen de problemen in het gezicht van de politici. De leidinggevenden verkeren in paniek.

Het politieke en maatschappelijke debat concentreert zich nu op het grondrecht van de vrijheid van meningsuiting. Het is zonneklaar dat de moord op Van Gogh op geen enkele manier gerechtvaardigd kan worden. Maar de vrienden van Van Gogh stellen dat met Theo het vrije woord is gestorven. Zij stellen dat je in een vrije en open democratische samenleving alles moet kunnen zeggen! Dit is een nogal absolute interpretatie van het grondrecht van vrije meningsuiting. Er is altijd sprake van botsende grondrechten, bijvoorbeeld tussen de vrijheid van meningsuiting en die van godsdienst. Was het geoorloofd dat Van Gogh permanent over de vijfde colonne van geitenneukers sprak als hij moslims bedoelde? Was het toelaatbaar dat het parlementslid Ayaan Hirsi Ali (VVD) en de cineast Van Gogh de film Submission uitbrachten?

Deze vragen hebben minister Donner er waarschijnlijk toe gebracht het artikel over de smalende godslastering onder de aandacht te brengen. Dat was onhandig, omdat de effectiviteit van het artikel gering is en omdat D66 de kwestie politiek meteen opklopte. Donner had moeten aangeven dat je in een vrije democratische samenleving vooraf geen toestemming hoeft te vragen om je gedachten te verwoorden, maar dat je niet zonder meer alles kunt zeggen.

Door de politieke commotie wordt het debat over de grondrechten weinig zorgvuldig gevoerd. Bij de klassieke grondrechten gaat het om een afzijdige staat: om sferen waar overheidsinterventie vooraf niet gewenst is. De anarchist Domela Nieuwenhuis beledigde Koning Willem III voordat hij in de cel kwam. De schrijver W.F. Hermans beschimpte katholieken voordat hij juridisch werd aangepakt. Een andere complicerende factor in het debat over de grondrechten is dat er altijd sprake is van `derdenwerking'. Dit laatste betekent dat burgers ook onderling met elkaar rekening moeten houden, zeker in een land van minderheden.

Een van de zusters van Van Gogh heeft de kern van het functioneren van de Nederlandse democratie tijdens de crematie van Theo van Gogh duidelijk verwoord. Zij haalde Van Gogh Sr. aan: ,,Je mag alles zeggen, Theo, maar het hoeft niet!'' Van een rouwende familie mochten wij dit inzicht zo kort na de moord niet verwachten. Van een kabinet en verantwoordelijke politici wel. Als de vrijheid van meningsuiting blijvend wordt verward met individueel geschreeuw, dreigt de conclusie van Dahl, dat dit land niet kan bestaan, alsnog uit te komen.

Jouke de Vries is hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden.

Bovenstaande teksten zijn ingekorte inleidingen die vanmiddag zijn uitgesproken op het nieuwscollege `Om het geloof', dat NRC Handelsblad en de Leidse Universiteit Campus Den Haag hebben georganiseerd.