`Imam moet minder in de moskee hangen'

Imams moeten geworteld zijn in de Nederlandse én de moslimcultuur. Maar een Nederlandse opleiding voor imams komt er maar niet.

Imams moeten vaste gast worden aan de tafels van discussieprogramma's à la Barend en Van Dorp of Buitenhof. Ze moeten daar praten over maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in Nederland. Andere imams reageren daar op en zo krijg je een idee van het discours aan meningen in de islamitische gemeenschap in Nederland.

Dat is de droom van Haci Karacaer, directeur van de Turkse moskeevereniging Milli Görüs. ,,Imams moeten minder in de moskee rondhangen, maar zich mengen in de publieke debatten'', meent hij. ,Ze moeten een rol gaan spelen in het denken in Nederland over de islam.''

De voorgangers in de circa 500 moskeeën in Nederland komen op een uitzondering na uit het buitenland. De Marokkaanse imams blijven hier gemiddeld acht tot negen jaar. De ruim honderd voorgangers die door het Turkse directoraat voor godsdienstzaken in Ankara worden uitgezonden, blijven korter, hooguit zo'n vier jaar.

Twee jaar geleden klopte Milli Görüs bij de Vrije Universiteit van Amsterdam aan om een leergang islam en moderne samenleving op te zetten.

,,De gesprekken liepen dood omdat we in Nederland nog altijd langs de lijn van de verzuiling denken'', zegt Karacaer.

De verschillende christelijke stromingen in Nederland hebben eigen kerkelijke opleidingen. De islam in Nederland is zo mogelijk nog gevarieerder. Bovendien zijn de moslims in Nederland ook etnisch en cultureel sterk verdeeld. Men is het zelden met elkaar eens. De reden dat in het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO), dat met minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie) overlegt, alleen soennitische moslims en bijvoorbeeld geen shi'ieten of alevieten zitten.

Na de moord op de cineast Theo Van Gogh, vermoedelijk door een radicale, fundamentalistische moslim van Marokkaanse origine, eiste de Tweede Kamer dat die imamopleiding er nu echt komt. Na 2008 worden er geen imams uit het buitenland meer toelaten. Moskeëen moeten zich verbinden met de Nederlandse rechtsstaat, vinden Tweede Kamer en regering. ,,Beter geïntegreerde imams zijn ook noodzakelijk als aanspreekpunt voor goedopgeleide, radicaliserende moslimjongeren'', vindt het Kamerlid Sterk (CDA). ,,Ze kunnen vaak niet praten met de huidige generatie imams omdat ze het Arabisch, Berbers, of Turks dat deze spreken onvoldoende beheersen.''

Maar dat er helemaal niets gebeurt, is ook niet waar. Aan de (nog niet erkende) Islamitische Universiteit van Rotterdam (IUR) zijn inmiddels tien studenten afgestudeerd, waarvan twee imam zijn geworden. Eén werkt in een Marokkaanse moskee, één in het buitenland. Een derde is geestelijk verzorger in een ziekenhuis, aldus woordvoerder Gökceköyu.

Bovendien heeft de universiteit plannen voor een tweejarige aanvullende opleiding voor bestaande imams. Ook de (eveneens nog niet erkende) Islamitische Universiteit van Europa in Schiedam – die in 2001 tot stand kwam na een ruzie met de IUR – wil imams gaan opleiden. Het liefst in samenwerking met een Nederlandse universiteit.

Daarnaast legt Forum, het instituut voor multiculturele ontwikkeling in Utrecht, de laatste hand aan een leerprogramma voor een imamopleiding op hbo-niveau. ,,Het is een tussenoplossing'', aldus El Madkouri, programmaleider religie en identiteitsvraagstukken bij Forum. We moeten praktisch zijn, meent hij. ,,Gezien de verdeeldheid onder de moslims in Nederland duurt het nog jaren voordat die leergang islam en de Nederlandse samenleving tot stand komt.''

Islamic World Mission in Nederland, van Surinaamse moslims, leidt al zo'n tien jaar de eigen imams in Nederland op, zegt bestuursvoorzitter Jaemman van Jamia Madinatul Islam. We merkten toen al, zegt hij, dat de voorgangers uit India en Pakistan onvoldoende op de hoogte waren van de sociaal-maatschappelijke verhoudingen in Nederland. ,,Ze konden niet inspelen op de actualiteit hier.''

Waar iedereen het over eens is, is dat Nederlandse moskeeën geen behoefte hebben aan traditionele imams, mannen die kunnen voorgaan in gebed en die de vrijdagpreek uitspreken. Juist schriftgeleerden zijn nodig, mannen met een gedegen wetenschappelijke studie die de koran kunnen uitleggen en (her)intepreteren. En die daarnaast op de hoogte zijn, aldus El Madkouri, van de grondslagen van de Nederlandse rechtsstaat. De scheiding tussen kerk en staat, hoe die is ontstaan en waarom dat belangrijk is. Vrijheid van meningsuiting versus vrijheid van godsdienst, en hoe die zich tot elkaar verhouden. De man-vrouw-verhoudingen.

Volgens Gökceköyu is het profiel van de imam binnen de Nederlandse moskee aan een nieuwe maatschappelijke invulling toe. Hoe kun je de islam beleven in een westerse context. Mag ik wel trouwen met een niet-moslimmeisje? Kan ik onrein eten eten en mag ik voor het huwelijk samenwonen? Is het verboden de begrafenis van een christelijke collega bij te wonen? Met name de tweede generatie moslims heeft veel behoefte aan zo'n `nieuw type religieus leider' die antwoord kan geven op dit soort vragen.

Voorzitter Tonca van het Contactorgaan Moslims en Overheid waarschuwt voor initiatieven als die van Forum. ,,Het heeft alleen zin als de kwaliteit van dergelijke opleidingen door het CMO wordt gegarandeerd. ,,Wij vertegenwoordigen 350 van de circa 500 moskeeën. Dat zijn de plekken waar deze imams aan het werk moeten.''

Het CMO heeft de opdracht gekregen van minister Verdonk om een commissie te vormen. Naar verwachting wordt die aangevuld met ambtenaren van de ministeries van Justitie en Onderwijs. ,,Maar de Kamer moet niet denken'', aldus Tonca, ,,dat je zo voorkomt dat radicale imams in Nederlandse moskeeën prediken.''