Vredesduivin en generaal in Duits drama

Dat zulke interieurs nog bestaan, was mijn eerste gedachte bij het zien van Het Eind van de Paring (2000) door Franz Xaver Kroetz bij het Nationale Toneel. Ontwerper André Joosten heeft puur naturalisme nagestreefd met het bij elkaar brengen van een rommelige wc, een morsige keuken, een zielig aanrecht, een treurige koelkast. Tegen de achterwand staan woorden geprojecteerd als `Coïtusfrequentie', `Trümmerfrau', `Nabloeding' en `Lokroep'.

Door dit decor steggelen twee deerniswekkende wezens: Rik van Uffelen als Bert en Catherine ten Bruggencate in de rol van Sybille. Twee namen die staan voor twee historische personages uit de Duitse geëngageerde geschiedenis van de jaren zeventig. Hij, de ex-generaal die de Pruisische tucht nooit zal verleren, heet in het echt Gert Bastian. Deze ijzervreter wordt verliefd op Petra Kelly, de veel jongere politieke vredesactiviste die de Grünen oprichtte, onder meer als Europees verzet tegen de plaatsing van kruisraketten. Ondanks haar vurige maatschappelijke idealen is zij altijd in de schaduw blijven staan van Ulrike Meinhof, samen met Andreas Baader de drijvende kracht achter de Baader-Meinhof Groep.

Petra Kelly hangt passief op de bank, ligt in bed, verwijlt op de wc en roept dat ze hongerende kinderen wil redden. Maar ze doet niets. Ze is zelfs jaloers op Ulrike Meinhof, opgesloten in de Stuttgarter Stammheimgevangenis waartegen de befaamde regisseur Claus Peymann met zijn voorstellingen protest aantekende.

Voor Kroetz (München 1946) is dit terecht boeiend materiaal: Kelly als de vredesduivin en Bastian als de punctuele Duitse militair. Zij jong, hij oud. In de heftige, bij vlagen geëmotioneerde regie van Léon van der Sanden groeit het politieke drama uit tot een liefdesdrama.

Van der Sanden, de spelers noch de decorontwerper hebben het verhaal van Kelly en Bastian mooier of heldhaftiger willen maken. Hun levens en de gesprekken hebben dezelfde naturalistische smoezeligheid als het decor. Hij loopt mank, onderzoekt zichzelf aan de prostaat, serveert haar taaie pizza's en duwt haar zelfs met geweld een gekookt ei in de mond.

Ten Bruggencate vindt, naarmate de voorstelling vordert, steeds meer haar rol: heftig, bezeten van een onbereikbaar ideaal. Ze kan krijsen en stil verdrietig zijn. In een sleutelscène, waarvoor ze zich heeft verschanst op de wc, laat ze zien dat het leven als een rotsblok op haar schouders rust. Ze kan het niet aan, ze past niet in deze wereld. Het is een verstikkende, verontrustende scène.

Terwijl Petra Kelly zich zorgen maakt over het aantal dode kinderen per jaar, rekent Rik van Uffelen met ijzige precisie uit hoeveel dode kinderen dat per seconde zijn. ,,Dan valt het mee'', zegt hij geruststellend met een gemeen, kil lachje. ,,Jij nazi-zwijn'', bijt Kelly hem toe. En dan zijn we helemaal thuis in de Duitse ziel die Kroetz de toeschouwer graag voorschotelt: oorlogsverleden en nazisme, en als tegenbeweging de radicale leden van de Rote Armee Fraktion. Een onmogelijke geschiedenis die er vooral een van verwarring en zelfdestructie is.

Toch maakt Kroetz geen meesterwerk met Het Eind van de Paring; het stuk is nogal star in compositie. Vooral de rol van Kelly is lastig. Zij ontwikkelt zich nauwelijks, ze blijft een starhoofdig kind dat enorm kan zeuren. Aan de spelkwaliteiten van Catherine ten Bruggencate is te danken dat Kelly een personage van het noodlot wordt, gedreven door verwoestende machten buiten haar. Niet zijzelf, maar Bastian stelt aan het slot twee daden: hij verbergt haar hoofd onder een kussen en schiet. Dan slaat hij de hand aan zichzelf. De schoten hebben een snerpende echo.

Regisseur Léon van der Sanden heeft met deze regie van Kroetz' Het Eind van de Paring een moedige voorstelling gemaakt. Allesbehalve gemakzuchtig en zelfs tegen de tijdgeest in, want wie bekommert zich nog om maatschappelijke idealen uit de jaren zeventig – een tijd die ver weg lijkt te liggen? Het is goed dat met twee sterke spelers herinneringen aan een moeizame periode uit de Duitse geschiedenis weer terugkeren.

Voorstelling: Het Eind van de Paring van Franz Xaver Kroetz door het Nationale Toneel. Regie en vertaling: Léon van der Sanden. Gezien: 20/11 in de Guido de Moorzaal (achter de Koninklijke Schouwburg), Den Haag. Aldaar t/m 24/11, tournee t/m 22/12. Inl. www.nationaletoneel.nl of 070-318 1444.