`Ik film mensen in een pervers systeem'

Rond de nijlbaars uit het Victoriameer is een hele industrie gegroeid. Regisseur Hupert Sauper maakte er een harde, poëtische film over.

Of hij niet geweigerd had die vis te eten, wilde het IDFA-publiek van de Oostenrijkse regisseur Hubert Sauper weten nadat het zijn film Darwin's Nightmare had gezien. ,,Natuurlijk niet!'', snuift de regisseur verontwaardigd. ,,Er was in Mwanza niets anders. En bovendien: ik had mijn film ook kunnen maken over bananen, kleding, edelstenen of olie – over veel van onze dagelijkse producten. De gevolgen van globalisering zitten aan ieders lichaam, in ieders maag.''

De vis in kwestie is de ook hier verkochte nijlbaars. In Darwin's Nightmare – in de IDFA-wandelgangen dit jaar een van de meest besproken films – fileert Sauper de economische boom die rond het Victoriameer in Tanzania ontstond nadat een daar achteloos gestorte emmer nijlbaars een ecologische ramp had veroorzaakt. De titel van Saupers film doet denken aan Darwin's Hofvijver, het boek waarin bioloog Tijs Goldschmidt beschreef hoe deze roofvis het unieke ecosysteem in het meer pijlsnel om zeep hielp. Saupers film vertelt het vervolg: in een met hulp van de Wereldbank en EU opgezette visfabriek in de stad Mwanza wordt de reusachtige vis gedegradeerd tot filet, panklaar voor de Europese markt. De rottende koppen en graten vormen het basisvoedsel van de lokale bevolking. Straatkinderen snuiven de lijm van het verpakkingsmateriaal.

De filets komen naar Europa in vliegtuigen uit de Russische deelrepublieken. Dankzij de ruige Russische piloten is het aantal hoeren en gevallen van aids in Mwanza explosief gestegen. Op de heenweg brengen de vliegtuigen wapens mee voor de conflicthaarden van het Grote Merengebied – Rwanda, Burundi, Congo. Een voor Nederland cynisch detail: ons ontwikkelingsbeleid concentreert zich op conflictbeheersing in Afrika. Maar volgens Sauper maken de Russische vliegtuigen tussenlandingen in Maastricht.

,,Mensen verwijten me dat ik geen oplossingen aandraag'', zegt Sauper, die eerder een film maakte over de oorlogschaos in Congo. ,,Maar ik denk dat we eerst ten diepste moeten beseffen hoe verwoestend de gevolgen van wereldhandel kunnen zijn. Daarom wilde ik het nauwe verband tussen hier en daar laten zien.''

Sauper gebruikte vier jaar voor onderzoek en financiering. Hij draaide uiteindelijk maar zes maanden, omdat hij, zegt hij, precies wist wat hij wilde. In weloverwogen, bezielde beelden – ,,Mensen kunnen niets met statistieken, alleen poëzie blijft hangen' – ontvouwt zich voor de kijker de nachtzijde van wat volgens het economische boekje een bloeiende bedrijfstak is. De suspense komt van de piloten. Sauper blijft maar vragen wat er in die dozen zit, en zij blijven daar vaag over doen.

,,Ik laat de kijker ervaren wat ik zelf doormaakte'', zegt de regisseur. ,,Ik wist zeker dat die wapentransporten bestonden, maar hoe ik ook doorzakte met de piloten, ze bleven ontkennen. Pas op het moment dat ik zelf ging twijfelen, bekenden ze. Maar toen waren ze, na al die avonden, allang mijn maten. Ik hoop dat de kijker dat ook zo ervaart; tegen het eind van de film weet je hoe pervers het systeem is, maar snap je ook hoe mensen erin zitten opgesloten. Gewone mensen, die hun brood moeten verdienen. De echte schurken zitten hogerop. Dat zijn de wapenhandelaren en niet te vergeten, de blinde ideologen van de vrije markt.''

`Darwin's Nightmare' is nog vier keer te zien op het IDFA, zie www.idfa.nl. De film is al aangekocht door de VPRO.