Een geknakte sovjet-jood

Soms is de film beter dan het boek. Dat gevoel had ik na het zien van de documentaire Tsypkin, een Russische vertelling van Saskia van Schaik. Leonid Tsypkin (1926-1982) was een Russisch-joodse arts die één roman heeft geschreven, Zomer in Baden-Baden. De crisis van de gokverslaafde Dostojevski in Baden-Baden wordt erin verweven met de lotgevallen van een joodse Dostojevski-fan die maar niet snapt waarom zijn held zo'n felle antisemiet is. Als roman is het boek niet zo geslaagd, maar dat kan aan mij liggen, want ik houd niet zo van Dostojevski. De documentaire van Van Schaik is daarentegen een indrukwekkende film, vooral dankzij de ooggetuigenverslagen van de door haar opgespoorde vrouw en zoon van de schrijver. Geboren in een artsenfamilie in Minsk, maakte Tsypkin alle ellende uit de twintigste-eeuwse Russische geschiedenis mee: de Stalin-terreur, de Tweede Wereldoorlog, het virulente antisemitisme van de sovjetautoriteiten. Over dat laatste vertelt Tsypkins vrouw hoe zij en haar man in 1953 in een bus zaten, ten tijde van het proces tegen vooraanstaande joodse artsen die er valselijk van werden beschuldigd de leiding van de Sovjet-Unie te willen vergiftigen. Toen hun medepassagiers ineens Tsypkins witte doktersjas onder zijn winterjas zagen uitsteken, werd het paar bijna gelyncht.

Na de dood van Stalin krijgt Tsypkin eindelijk toestemming naar Moskou te verhuizen, waar hij een positie vindt aan een instituut voor polio-onderzoek. In Moskou wil hij zijn gedichten aan de dissidente schrijver Sinjavski laten lezen, maar kort voordat ze elkaar zullen ontmoeten, wordt die gearresteerd.

Tsypkin schrijft vanaf dat moment alleen nog voor `de bureaulade'. Als zijn zoon in 1977 naar Amerika emigreert, mag hij geen belangrijk onderzoek meer doen. Zijn bazen negeren hem. Nadat in 1982 zijn verzoek om een uitreisvisum wordt afgewezen, volgt zijn ontslag. Een paar dagen eerder is zijn boek – dat door een Amerikaanse journalist naar het buitenland is gesmokkeld – in Amerika voor het eerst in drukvorm verschenen. Tsypkin beleeft er weinig plezier aan, omdat hij kort daarop aan een hartaanval bezwijkt. Geknakt door zijn mislukte leven, waarin hij geen schrijver mocht zijn – hoogstens een sovjet-jood. En dat was ongeveer het ergste dat je kon overkomen.

Het uur van de wolf: Tsypkin, een Russische vertelling, NPS, 21.00-22.00u.