`De Nederlandse jazz is weer terug bij af'

Mede dankzij trombonist en organisator Willem van Manen kreeg de jazz echte status in het kunstbeleid. Maar die tijden zijn bij zijn afscheid voorbij.

,,Wat de werkgelegenheid betreft is de Nederlandse jazz terug bij de situatie van begin jaren '60. Er is voor jonge musici weinig te doen. Spelen ze in een gesubsidieerd orkest, dan verdienen ze goed. Maar dat werk is schaars. Om toch aan een minimuminkomen te komen staan ze dus in cafés te piepen voor een paar tientjes zwart. De jazzscene is weer de oude jungle waarin iedereen pakt wat hij pakken kan. Ik kan me daar flink kwaad over maken.''

Willem van Manen (1940), die de komende dagen zijn laatste concerten geeft, speelde trombone in ondermeer Boy's Big Band, het Theo Loevendie Consort, het Willem Breuker Kollektief en met Hans Dulfer in Heavy Soul. In '79 richtte hij de Spring Band op en in '85 de Contraband, grote jazzorkesten nieuwe stijl. Parallel daaraan leidde hij tot '98 het unieke kamerorkest de Volharding. Daarnaast speelde Van Manen een hoofdrol in de opbouw van een infrastructuur voor de Nederlandse jazz. Hij was de hoofdschrijver van hét `Structuurplan', een van de oprichters van het BIMhuis en jazz-vertegenwoordiger in tal van bestuursorganen.

,,Ons uitgangspunt begin jaren '70 was de jazz- en improvisatiemuziek net zo'n volwaardige plaats te geven als de klassieke kamermuziek. We hebben met de Stichting Jazz in Nederland (SJIN) een subsudiestructuur op poten gezet die een kleine twintig jaar prima heeft gefunctioneerd. Er was een BIMnorm die musici een minimumbedrag per speelbeurt garandeerde, er was een podiumplan dat zo'n 45 kernpodia steunde om redelijke uitkoopsommen te betalen.

,,In de jaren '90 is die structuur weer afgebroken. De SJIN moest na organisatorisch geklungel fuseren met het zieltogende Theater Netwerk. De Beroepsvereniging van Improviserende Musici (BIM) werd een machteloze vergaderclub. Het ergste is dat er onder staatssecretaris Rick van der Ploeg steeds meer kleine podia verdwenen. Clubs die dreven op vrijwilligers en niet konden voldoen aan overheidseisen, die steeds bureaucratischer werden. Van der Ploeg hoopte waarschijnlijk dat de gemeenten meer zouden bijdragen als de rijksoverheid zich terugtrok. Maar dat gebeurde zelden. De grote steden handhaafden een fatsoenlijk kunstbeleid, maar kleinere gemeenten subsidieerden liever een nieuwe peuterspeelzaal of zoiets.

,,Het gebrek aan werkgelegenheid klemt te meer omdat het aanbod door de jazz-opleidingen flink is gegroeid. Het resultaat is dat de jazztop het steeds meer in het buitenland moet gaan zoeken. Veel jonge musici hebben geen idee hoe het vroeger ging. Ik hoop dat er een dag komt dat ze zeggen: `het is genoeg geweest'. En dat ze zich weer gaan organiseren om een fatsoenlijk speelcircuit op te bouwen. Maar daar is politieke bewustvorming voor nodig. Van mijn generatie ben ik een van de weinigen die het beleidsmatig nog een beetje bijhouden, eenvoudig omdat ik het niet kan laten.''

Zijn laatste concert in het oude BIMhuis, tien dagen geleden, verwekte bij Van Manen weinig nostalgie. Hoewel hij daar ,,een hoop geschiedenis heeft liggen'' aan de Amsterdamse Oude Schans, kijkt hij uit naar het nieuwe BIMhuis in het nieuwe Muziekgebouw aan het IJ dat ,,zeker zo goed gaat functioneren''. Hij neemt zich voor nog wel te gaan luisteren in de slotweek van het oude BIMhuis. Met name naar de reünie van `zijn' Heavy Soul dat vóór de oprichting van het BIMhuis het jazz-huisorkest van Paradiso was.

Dat Wolter Wierbos Van Manen op trombone vervangt heeft met tijdgebrek te maken. Dat de live-lp in Paradiso nooit op cd is gezet betreurt hij niet omdat hij daarop nauwelijks te horen is als gevolg van een defecte microfoon. Als er iets van Heavy Soul op cd zou moeten dan liever de perfecte opnamen van de Wereldomroep die destijds als promoplaat verschenen.

Ondanks zijn knorrigheid over de economie van de huidige jazz omschrijft Van Manen zichzelf als een ,,tevreden en goedlachs'' mens. Hij heeft gespeeld in de beste orkesten en bijna alles is vastgelegd. Van de zes cd's van de Contraband vindt hij de laatste drie ,,erg goed''. Dat de huidige tournee desondanks de allerlaatste is heeft te maken met zijn energie en in het bijzonder zijn embouchure. In zijn jonge jaren speelde hij in vier, vijf orkesten zonder moe te worden. Maar die tijd is voorbij. Als de musici de Contraband willen overnemen, inclusief zijn composities en arrangementen, dan vindt hij dat prima. ,,Beter dan nu kan ik niet en ik wil niet meemaken dat de band slechter wordt omdat ik niet meer mee kan komen.''

Vervangende bezigheden heeft Van Manen al. Hij is bezig met het schrijven van een serie duocomposities en gaat binnenkort beginnen aan de muziek voor een documentaire over wijlen journalist Ischa Meijer. En natuurlijk blijft hij trombone spelen, ,,op een minder ambitieus niveau.''

BIMhuis: Laatste Concerten aan de Oude Schans, 25 t/m 30/11 met op de slotavond Heavy Soul. Laatste cd Contraband: The Painter (Attaca Babel 2496). Laatste concerten Contraband van 25/11 (Flora, Delft) t/m 28/12 (Paradox, Tilburg). www. contraband.nl