Oekraïne kiest tussen Brussel en Moskou

De kiezers in Oekraïne kiezen morgen een pro-westerse of een pro-Russische president. De oppositie vreest een horrorscenario.

De kandidaten snauwden, maakten elkaar uit voor crimineel of paranoïde, keken elkaar verbeten aan.

Het enige tv-debat tussen de twee resterende kandidaten in de Oekraïense presidentsverkiezingen verliep deze week in een passend giftige sfeer. De pro-westerse bankier en ex-premier Viktor Joesjtsjenko verwees naar de criminele achtergrond van zijn opponent en maakte grapjes over het feit dat die het woord `professor' met twee maal f had gespeld.

De camera's van de staatstelevisie zoomden meedogenloos in op Joesjtjenko's deegachtige, pokdalige gelaat. De bankier kampt met de naweeën van een mysterieuze ziekte na een bezoek aan een sushi-restaurant. Vergiftiging, zegt zijn aanhang. Hij was nog niet de oude, las veel van spiekbriefjes. Critici vrezen al langer dat hij te mild is voor de ruige Oekraïense politiek.

De pro-Russische premier Viktor Janoekovitsj deed het beter dan verwacht. Met zijn bijna twee meter bleef hij fier overeind. Niet al te geletterd, wat grof gebekt, maar blakend van vertrouwen en op en top de chozjain, de barse baas die de handen uit de mouwen steekt. Hij hamerde op de 12 procent groei die hij als premier boekte, de verdubbelde pensioenen, het falen van de andere Viktor als centraal bankier en premier.

Morgen mag Oekraïne kiezen welke Viktor de komende vier jaar regeert. Dat is althans te hopen, want in een strijd die om procenten draait, kan een beetje stembusfraude de doorslag geven. De zeer vuile eerste ronde stemt somber – waarnemers van de OVSE hadden weinig goeds te zeggen over het democratische gehalte. Staatsgeld en staatsorganen werden ingezet tegen de oppositie, ambtenaren onder druk gezet op Janoekovitsj te stemmen, en de televisie was al even meedogenloos partijdig als de centrale kiescommissie. Een miljoen kiezers bleek niet of onjuist geregistreerd, velen behoorden tot de 1,6 miljoen ondertekenaars van de lijst Joesjtsjenko. Hier en daar sloegen ingehuurde skinheads waarnemers in elkaar of gingen er met stembussen vandoor.

Het was niet genoeg om Janoekovitsj in één ronde de zege te geven. De centrale kiescommissie wist dat onaangename nieuws tien dagen uit te stellen. Toen bleek dat Joesjtsjenko met 39,9 procent zijn rivaal nipt was voorgebleven.

Een forse tegenvaller voor de status quo. De zittende president Koetsjma ontsloeg elf gouverneurs die niet het juiste resultaat hadden geleverd: in hun provincies won Joesjtjenko. Toch denkt de oppositie fraude te beperken door 80.000 waarnemers naar de stemlokalen te sturen.

Rusland voert wat minder openlijk campagne voor Janoekovitsj. President Poetin reisde vorig weekeinde weliswaar opnieuw naar Oekraïne, maar ditmaal kreeg Janoekovitsj slechts een handdruk en gelukswensen. Daarna vloog hij met Koetsjma naar de Krim voor een goed gesprek over veerboten, zo heette het. De pers bleef op een afstand. Dat viel op, want twee weken eerder mengde de Russische leider zich nog opzichtig in de campagne. Hij nam een militaire parade af in Kiev en sprak de Oekraïeners op drie staatskanalen tegelijk zeer charmant toe.

Inmiddels lijkt ook tot het Kremlin door te dringen dat zelfs Oekraïeners die Poetin waarderen, niet graag zien dat hij zich gedraagt alsof hij al hun president is. Het kleine broertje, zoals de Russen hun Oekraïense zuiderburen graag noemen, laat zich door grote broer niet de les lezen. Poetins inmenging activeert de Oekraïense nationalisten in het westen, terwijl het pro-Russische electoraat in het oosten van Oekraïne passief blijft, meent analist Sergej Garmasj. ,,In het westen lopen ze over van het enthousiasme om de Moskali (Russen) een lesje te leren. Met dank aan Poetin. Hier moet Janoekovitsj keihard werken om de mensen naar de stembus te lokken.''

De oppositie feliciteert zichzelf dat zij na de eerste ronde het kruit droog hield. Maar in die kringen vraagt men zich wel bezorgd af wat Poetin en Koetsjma op de Krim bespraken? Het volgende horrorscenario. De kiescommissie roept Janoekovitsj maandag razensnel tot president uit, Koetsjma staat meteen zijn macht af, Poetin feliciteert de nieuwe president met zijn eclatante zege, waarna men zich opmaakt voor de rellen.

,,Dan zullen wij vechten tot de overwinning'', verklaarde Joesjtsjenko gisteren krijgshaftig. De studentenbeweging Pora belooft in Kiev een half miljoen mensen op de been te krijgen. De tegenpartij kan per bus agenten, mijnwerkers en arbeiders uit het oosten aanvoeren. Misschien dat Vitali Klitstsjko dan een handje kan helpen, de razend populaire filosoof-bokskampioen die Joesjtjenko steunt.

Hoewel de traditionele Oekraïense gemoedelijkheid de doemscenario's over `kastanjerevoluties' en coups mogelijk overwint, hopen veel waarnemers op een ruime marge voor één van de kandidaten. Maar zegeviert Janoekovitsj nipt, met fraude en geweld, dan wordt in het Kremlin de champagne ontkurkt. Zo'n president is niet welkom in Brussel en Washington, en zal dus als was in de handen van Moskou zijn.