Met een oude prins door het Teheran van Farah Diba

Farah Diba schreef een bestseller over haar leven als keizerin van Iran. Thomas Erdbrink wandelt met een oude prins door de paleizen in Teheran waar de sjah en zijn vrouw zich voor de islamitische revolutie Westers vermaakten. ,,Vroeger was het hier veel mooier.''

Achter dikke stoffen gordijnen, ergens in een appartement in Teheran, zitten gerimpelde prinsen en prinsessen in een kring. De weledelgeboren dames snoepen van de shirini, zoetige gebakjes, de mannen schillen een sinaasappel. Hun haren zijn grijs, hun bewegingen stram. Hun gesprekken gaan over het verleden, toen de sjah nog over Iran heerste en de aristocratie zich in decadente feesten en buitenlandse vakanties wentelde.

Sjah Mohammad-Reza Pahlavi is al vierentwintig jaar dood. Hij stierf in 1980 aan kanker, in Egypte, waar hij als vluchteling verbleef. De mullahs die hem en zijn kliek in 1979 verdreven, zitten nog sterk in het zadel.

De voormalige sjahbanoe, keizerin, Farah Diba Pahlavi, leeft nog. Zij schreef dit jaar een boek over haar turbulente leven, Memoires van een Keizerin. Het boek werd een internationale bestseller. Maar wat is er nog over van het sprookje van de keizerin, van haar leven vol glamour, van haar land?

Farah Diba's verhaal begint als een sprookje. Ze wordt geboren in 1938 in Teheran. Haar familie is van goede komaf en pendelt heen en weer tussen de woning in het centrum en het zomerhuis op de hellingen van het Alborzgebergte, in het dorpje Sjemiran. De jonge Diba gaat naar school, haar vader sterft en uiteindelijk vertrekt ze met een overheidsbeurs naar Parijs om architectuur te studeren.

Daar hoort ze dat de sjah en zijn tweede vrouw Soraya gaan scheiden – Soraya is onvruchtbaar. Diba's vriendinnen grappen dat zij wel eens de nieuwe sjahbanoe kan worden. ,,Je bent een liefje'', spotten ze. ,,Schrijven jullie hem maar'', antwoordt ze uitdagend.

Een jaar later ontmoet ze Mohammad-Reza Pahlavi voor het eerst als hij op staatsbezoek is in Frankrijk. ,,Wat heeft hij een mooie auto! En wat is hijzelf sympathiek. [...] Even later heb ik hem de hand gedrukt [...] Jawel een handdruk met een revérence, en mijn hart ging tekeer, geloof dat maar gerust'', zal ze later aan haar moeder schrijven.

Vier maanden later is ze verloofd met de sjah, die ze in Teheran beter heeft leren kennen.

Het is het begin van een leven vol glamour. ,,Vanuit de koets, die langzaam door zestien paarden werd voortgetrokken, keek ik onderzoekend naar de gezichten [...] van mijn landgenoten, ze waren allemaal stralend en open. [...] In elk geval leek er inmiddels een hechte band te zijn ontstaan tussen hen en mij, daar was ik die morgen van overtuigd toen ik hun begroetingen, hun kusjes in ontvangst nam en die met heel mijn hart beantwoordde'', schrijft ze over de kroning van haar man tot keizer op 26 oktober 1967.

BOWLEN MET DE SJAH

Die pracht en praal heeft vandaag de dag in Iran plaats gemaakt voor treurnis en opoffering. Lachen op straat is onbehoorlijk volgens de normen en waarden van de islamitische republiek. Het volk wordt geacht te denken aan de dood van heiligen en de opoffering van martelaren in de Iran-Irak oorlog (1980-1988). Ongetrouwde mannen en vrouwen mogen geen fysiek contact met elkaar maken. Kusjes uitwisselen is iets voor achter de gordijnen, veilig in het eigen huis.

Binnen, op de verheven bijeenkomst in het hedendaagse Teheran, is het weer even 1967, het kroningsjaar. Farhad Alams staalblauwe ogen glimmen als hij terugdenkt aan het keizerlijke paar. Hij maakte deel uit van de inner circle van de familie. De vakanties, de bowlingwedstrijden en de blinde moderniseringsdrang van het duo staan hem bij als de dag van gisteren. ,,Zij presenteerden Iran aan de wereld als een natie die werd gemoderniseerd. De keizerin stond altijd naast de sjah, ze zorgde voor het contact met de burgers, maar ook voor gelijke rechten voor de vrouw'', aldus Alam. Met de sjah bowlde hij tot diep in de nacht op banen die speciaal voor de keizer werden afgehuurd.Na de islamitische revolutie in 1979, waarbij het keizerrijk door ayatollah Khomeini tot de islamitische republiek Iran werd omgedoopt, en de keizer en zijn familie moesten vluchten, werd Alams woning afgepakt. Zelf bracht hij jaren in de gevangenis door wegens zijn contacten met de keizerlijke familie. ,,Nu noemt het buitenland Iraniërs `terroristen' en komen we geen land meer in. Vroeger gingen alle deuren open met een Iraans paspoort.''

Naast weemoed is het terugkrijgen van ontnomen bezittingen hét onderwerp van gesprek op de bijeenkomst. ,,Ik bezit half Teheran'', zegt prins Shahriar Ganji, ,,tenminste, als ik mijn onroerend goed ooit terugkrijg.''

De prins heeft zijn haren zwart geverfd en draagt een keurig bruin pak en een door de islamieten verboden stropdas. Op zijn visitekaartje staat dat hij de directe afstammeling is van de laatste `Qajar' sjah. Die dynastie werd in 1921 omvergeworpen door de legerofficier Reza Khan, die later zijn familienaam veranderde in Pahlavi, naar een pre-islamitische Iraanse taal.

,,Hij en zijn zoon Mohammad-reza Pahlavi waren geen echte sjah's'', zegt Ganji schalks. Hoewel de titels van de oude adel officieel werden ontnomen, behielden de meesten wegens hun status en rijkdom toch een plekje aan het Iraanse hof.

ZWEMBADEN EN CABRIO'S

De volgende dag leidt prins Ganji me rond in de tuinen van het Sa'ad Abad paleizencomplex, dat nu vrij toegankelijk is voor iedereen. Vogels kwetteren tussen de achttien paleizen die tezamen de zomerresidentie van het koninklijk paar vormden. De zon straalt tussen de bomen door, schoolklassen bewandelen de geasfalteerde weg die langs de voormalige keizerlijke onderkomens voert. ,,Het zag er vroeger allemaal veel mooier uit, dat garandeer ik'', zegt Ganji. Zijn herinneringen draagt hij bij zich in een dik fotoalbum, waarin kiekjes staan van westerse dames voor een zwembad, de prins leunend op een Mercedes-cabrio en een Thaise schone zonder bikini. ,,Ja, ik was een behoorlijke playboy.''

Voor de ingang van het Marmeren Paleis, waar de keizerlijke familie een tijd woonde, staat een bij de knieën afgezaagd bronzen standbeeld van Mohammad Reza Pahlavi. Alleen zijn laarzen staan er nog. In een tentje naast de ingang hebben baseej, de islamitische moraalridders, een tentoonstelling gemaakt over de misdaden van de geheime dienst van de sjah, de SAVAK. Lelijke wassen beelden zitten er in elektrische stoelen of op de grond in een donkere cel.

Natuurlijk was de sjah een dictator, vindt Ganji, maar hij denkt liever aan de feesten als hij de trappen van het marmeren paleis beklimt. ,,Iedereen droeg de laatste mode uit Frankrijk, ze draaiden de nieuwste muziek en alle vrouwen waren prachtig'', mijmert hij terwijl hij door de vertrekken loopt.

Norse suppoosten houden de bezoekers in de gaten. Het interieur van het paleis is een samengeraapt zootje. Een groot tapijt daar, een Wedgwood-servies hier, na de revolutie is er flink met het meubilair geschoven en boze tongen beweren dat vele kostbare stukken nu in de huizen van de geestelijken staan. De voormalige bezittingen van de verwesterde sjah zijn nu van het volk, en op ieder item, hoe klein ook, zit een rode staatssticker met een nummer.

VOORGEVOEL

Keizerin Farah Diba bezocht onder andere de Sovjet-Unie. Ze bracht er een bezoek aan de paleizen van de voormalige tsaren – en kreeg een angstig voorgevoel. ,,Als wij op een dag uit Iran verjaagd zouden worden, zouden ze dan ook bezoekers toelaten tot onze slaapkamers, onze salons, zoals ze hier doen? Zouden ze nieuwsgierige mensen zo in ons privé-leven laten rondneuzen?'', schrijft ze in haar boek.

Haar angst werd bewaarheid; tegenwoordig is haar slaapkamer in het Marmeren paleis een van de hoogtepunten van ieder schoolklasbezoek. Een luipaardvel ligt op de grond, een ouderwetse kleurentelevisie staat naast het bed. Er hangt een foto van Farah Diba. ,,Wat is ze mooi'', lispelt een meisje.

Zagen de sjah, sjahbanoe en hun vrienden niet dat hun droomwereld op instorten stond? ,,Op de feesten hielden we ons niet bezig met de klachten van het volk. Het interesseerde niemand dat veel mensen de veranderingen veel te snel vonden gaan. We zijn te naïef geweest'', verzucht Ganji.

Sommigen zagen het einde wel naderen – Farah Diba hoorde daar niet bij. ,,De keizerin organiseerde een tentoonstelling met schilderijen van haar broer'', vertelt Siavash Zand, voormalig persofficier van de keizerlijke familie. ,,Er hingen afbeeldingen tussen van naakte vrouwen met bliksemflitsen uit hun genitaliën. Het was totaal ongepast. Ik heb moeten vechten als een leeuw om ze verwijderd te krijgen. Het was zo buiten de werkelijkheid. Er waren demonstraties en de keizerin haalde zo'n stunt uit.''

De keizerin, weet Zand, was helemaal verwesterd. ,,Ze realiseerde zich niet dat dit land een andere cultuur heeft.'' Volgens hem omringde Farah Diba zich met homoseksuelen en maakte ze zelfs een van de eerste homohuwelijken ter wereld mogelijk in Iran. ,,Ze was absoluut de beschermvrouwe van de kunstenaars, maar ging gewoon te ver. Tijdens een door haar georganiseerd toneelfestival hadden een man en vrouw gemeenschap op het toneel. Vlak naast de belangrijkste moskee van de stad!''

Zand is ervan overtuigd dat de sjahbanoe een vriend had, zoals haar man in de laatste jaren van zijn leven talloze scharrels had. ,,Farah was soms uren in haar prive-vertrek met haar tennisleraar. Voor de sjah regelde men diverse mooie dames. Naarmate het volk meer begon te morren werden zij decadenter. Natuurlijk kwam de tegenreactie. Dat was de islamitische revolutie.''

REVOLUTIE

Op een koude ochtend in januari in 1979 is Farah's sprookje afgelopen. Het keizerlijk paar verruilt Iran voor Egypte, `op reis', het land in chaos en opstand achterlatend.

,,Als ik aan die 16e januari terugdenk, breekt mijn hart onder het verdriet dat ik nog in alle hevigheid voel. Er was een beklemmende stilte over Teheran neergedaald, alsof onze hoofdstad, al maanden een prooi van brandstichtingen en moordpartijen, opeens haar adem inhield. Op die 16e januari gingen wij weg'', schrijft Diba in haar boek.

Naar Iran zal ze nooit meer terugkeren. Haar jongste, beeldschone dochter Leila pleegt zelfmoord in Londen in 2001. De ex-keizerin is een vrouw geworden die in het verleden leeft. Haar zoon, Reza, claimt sjah van Iran te zijn na de dood van zijn vader. Hij strijdt sinds jaar en dag voor een regime-wisseling in het land.

Maar haar kleindochters geloven er niet meer in, zo schrijft Farah Diba. ,,Jij zegt dat we prinsessen zijn, dat we Iraniërs zijn, maar wij kennen ons eigen land niet eens'', klagen ze. De voormalige keizerin vindt hierin haar roeping. ,,Daarom heb ik dit boek geschreven,[...] om te laten zien hoe wreed de geschiedenis voor hun grootvader is geweest.''

De namen van Shahriar Ganji en Farhad Alam zijn op verzoek van de betrokkenen pseudoniemen.

Boek: Farah Diba `Memoires van een Keizerin', uitg. House of Books bv, €17,50