Kees de Hoog: individualisering draagt bij tot kindermishandeling

Kindermishandeling moet je niet alleen bestrijden met sneller en harder optreden. Grotere onderlinge betrokkenheid zou veel oplossen, zegt socioloog Kees de Hoog tegen Marc Leijendekker.

Ongeveer vijftig kinderen per jaar dood door mishandeling. In Nederland. We doen iets niet goed.

,,Als je de problemen goed wilt begrijpen, moet je onderscheid maken. Bij de kinderen die zijn gedood, zie je meestal geweldige geïsoleerdheid: mannen schamen zich ergens voor - het zijn meestal mannen die dit doen - en dan zie je vreselijke gevallen van moeder en kinderen die worden vermoord, met benzine overgoten en zo. Dat is een aparte categorie, bewust het gezin om zeep helpen, meestal gevolgd door zelfmoord. Daaronder vallen zo'n 10 à 15 doden per jaar. Dan heb je de uit de hand gelopen verwondingen die tot de dood leiden. Dikwijls is dat het geval bij heel jonge kinderen, tussen 0 en 4 jaar, die ernstig zijn geslagen, wellicht niet bewust. Daarnaast vind je de minder ernstige gevallen die niet tot de dood leiden, maar tot ernstige lichamelijke verwondingen.''

Vertrouwensartsen zeggen dat het gaat om tussen de vijftig- en tachtigduizend kinderen per jaar.

,,Die cijfers zijn schrikbarend, juist in een opvoedingsklimaat waarbij dat slaan niet of nauwelijks meer voorkomt. Toen ik op school zat, eind jaren '40, was het niet ongebruikelijk dat de bovenmeester je sloeg. Dat gebeurde zonder dat er veel protesten kwamen. En als je de buren ging pesten, kon je een klap voor je kop krijgen. Dat gebeurde. Dat is in de huidige samenleving verdwenen. Als je kinderen van de buren zou slaan, heb je de poppen aan het dansen. Slaan hoort niet in deze maatschappij thuis. Maar in de beslotenheid van het gezin neemt het toe, of in ieder geval heeft het zich gehandhaafd, het echt keihard slaan van kinderen.''

Dus het gezin is het probleem?

,,Ja en neen. Het gebeurt binnen het gezin. Maar als daar sprake is van lichamelijke of geestelijke mishandeling, heeft dat ook veel te maken met de geïsoleerdheid van het gezin. We hebben een tamelijk open samenleving, maar sommige gezinnen kunnen heel gesloten zijn. Die hebben dan weinig contacten met buren, met familie of met anderen. Juist bij deze groep treedt een zeker maatschappelijk isolement op.''

Dan hoef je toch nog niet te gaan slaan.

,,Als er een muur zit om het gezin en er is een zekere radeloosheid aanwezig, kunnen de zaken escaleren. Men zegt bijvoorbeeld dat overmatig drankgebruik in cafés plaatsvindt. Dat is niet waar. Die cafés zijn aan wetten gebonden. Een goed café schenkt niet door. Maar thuis zit de alcoholist, de man met de kwaaie dronk over zich. En neem een echtscheiding: kinderen maken vechtpartijen mee, zien dat het servies in elkaar gegooid wordt. Er kunnen psychische problemen zijn of, naast alcohol, drugs. Ik zeg niet dat rijken niet slaan. Maar armoede, constant in armoede verkeren, kan zo'n deprivatie geven dat men ook daardoor al geïsoleerd raakt, zich nergens meer iets van aantrekt en over het minste of geringste ontzettend geïrriteerd raakt. Dat kan gaan escaleren in slaan, in woede, die eigenlijk niet op dat kind is gericht, maar op de maatschappelijke positie, op de geïsoleerdheid, woede die voortkomt uit onvrede met de echtgenote, met het werk, met de werkloosheid, en dat soort zaken. Kindermishandeling wordt in zulke gevallen veroorzaakt door een verlies aan samenhang in de samenleving. Er zijn geen anderen rondom dat gezin die corrigerend kunnen optreden. Die kunnen zeggen: zuip toch niet zoveel, of: doe het op een andere manier. Dergelijke uitspraken worden tegenwoordig gezien als een geweldige inbreuk op de privacy. Dat is de prijs van de individualisering.''

Dat is de analyse van een socioloog. Kinderartsen benaderen het veel individueler. Die geven ouders de schuld in plaats van de maatschappij en zeggen dat mishandeling in alle sociale groepen voorkomt. Die willen geen sociaal werker, maar politie en justitie.

,,Toch kan je bepaalde categorieën en kwetsbare groepen aanwijzen. Natuurlijk hangt het niet altijd samen met sociale status, beroep, geld of gestudeerdheid. Individuele eigenschappen spelen ook een rol. Echt voorspellende waarde heeft eigenlijk alleen de mate van geweld in de familie waarin je bent opgegroeid. Wie zelf thuis mishandeld is, denkt dat opvoeden zo hoort.

,,De moeilijkste groep voor een socioloog zijn seksuele mishandelaars, meestal mannen. Ik denk dat daar een steekje aan los is, op individueel niveau, maar ook dat ze een wat geïsoleerde positie innemen in de samenleving. Dat ze niet gecorrigeerd worden door hun naaste omgeving, dat hun fantasie ze op hol doet slaan, omdat ze niet kunnen praten over hun problemen.

,,Bij fysieke mishandeling is het duidelijker. Vaak komt die voort uit een cultuur van slaan. Een vriend is in Maastricht wijken ingegaan waar veel kinderen bij de voogdij terechtkwamen. Een achterstandsgroep. Hij liet mensen zien dat het anders kon. Vroeg: hou je nou van je dochter, waarom sla je haar dan? Er zijn ook andere manieren om corrigerend op te treden. Dat werkte. De problemen liepen met de helft terug. De kern van zijn verhaal was moralistisch: zo moet je niet opvoeden. Probleem is dat dit niet zo goed meer past in onze tijd, want een heleboel mensen zeggen I do it my way.''

In Nederland vinden we dat het gezin zoveel mogelijk intact moet blijven. Andere landen stellen het belang van het kind voorop.

,,Onze wetgeving is inderdaad niet sterk gericht op het belang van het kind. Wij waren heel laat met ondertekening van de rechten van het kind. Het staat allemaal wel in de wet, maar dikwijls krijgt het belang van de opvoedende ouder voorrang.

,,Je ziet zelfs dat als een kind geslagen wordt, het toch teruggeplaatst wordt in het eigen gezin. Het is bijna een mystiek gegeven dat een kind in dat ouderlijk gezin hoort, wat er ook gebeurt. De strafbepalingen voor kindermishandeling moeten ook veel strenger.''

Het gaat niet alleen om straf. Kinderartsen klagen dat ze worden tegengewerkt door de GGZ als ze psychiatrische dossiers van mishandelende ouders willen opvragen om het risico op herhaling te kunnen inschatten.

,,Zulke botsingen tussen instellingen zijn verschrikkelijk en kunnen ongelooflijke schade aanrichten. De rechten van kinderen moeten altijd voorgaan, omdat zij de zwakste partij vormen. Punt uit. De ouderlijke band is een mooi romantisch idee, maar dat moet je ook kunnen verlaten als dat nodig is. Je praat hier over oorlogswetgeving. Dan moet je nooit de partij kiezen van de sterkste, en dat zijn per definitie de volwassenen, de ouders.''

Sommigen zien bureaucratisering als het hoofdprobleem.

,,Je kan een heleboel bureaucratische rimram weghalen zonder dat je het recht van het individu op zorgvuldig optreden of zelfs de hele rechtsstaat in het water gooit. Het is te gek als er tussen een zeer serieuze melding van een kinderarts en een maatregel weken en weken voorbijgaan.

,,We hebben nu gezinsvoogden die juridisch de mogelijkheid hebben om door te dringen in een gezin. Maar ze zijn overbelast; er zijn mensen die dertig gezinnen hebben. Bovendien missen ze soms de kennis om juist en corrigerend op te treden. En het zijn er veel te weinig, er wordt te weinig geld uitgetrokken voor dit probleem.

,,Daar komt bij dat Nederland een plat land is geworden. De statusgroepen zijn verdwenen, men kijkt niet meer op tegen een ander. De dokter heeft zijn witte jas uitgetrokken en je mag Piet tegen hem zeggen. Maar daardoor is ook zijn gezag verminderd. De schoolmeester is helemaal onbelangrijk geworden. Ook als zo'n gezinsvoogd binnenkomt, denken mensen niet: we nemen aan wat hij zegt, nee, ze denken: we kunnen dat ook op onze eigen manier invullen.''

U wilt meer gezag, minder eigen keuzes. Maar mensen willen juist wel kiezen.

,,Men heeft te laat ingezien dat die individualisering buitengewoon veel negatieve kanten kan hebben. Ik wil niet terug naar een temps perdu, maar men kan toch wel een grotere onderlinge betrokkenheid laten zien en een beetje redelijker met elkaar omgaan.''