Floresmens

De vondst van overblijfselen van kleine mensen die 16.000 jaar geleden hebben geleefd op Flores en het stuk van Hendrik Spiering `Floresmens in dierentuin of hotel?', seinden mij terug naar een verhaal dat mijn vader, Wim F. Wertheim ons altijd met graagte vertelde. Het speelde in 1931 toen hij net was overgeplaatst naar het departement van Justitie in Batavia (Jakarta). Een week na zijn aantreden vond hij op zijn bureau een stuk waarop vet onderstreept stond `zeer veel spoed en zeer geheim', met de notitie: `Mr W. wil deze zaak bij nota toelichten.'

Ik citeer uit de memoires van mijn ouders (Wim Wertheim en Hetty Wertheim-Gijse Weenink: `Vier wendingen in ons bestaan', 1991). `Ik zag dat het nu net handelde over het raadsel waarover ik in de Lampongs op Sumatra telkens had horen spreken: de orang pendek! (orang=mens, pendek =kort). Een Engelse circusdirecteur had in Sumatra `eenige vreemdsoortige wezens gevangen'. En nu schreef de resident, door tussenkomst van de directeur van Justitie en van de procureur-generaal, een brief aan de gouverneur-generaal om te weten hoe hij nu verder moest handelen. Was hier sprake van `wederrechtelijke vrijheidsberoving?' Was niet zelfs het gevaar `dat de nationalistisch getinte bevolking ter hoofdplaats dit geval van gevangenhouding van Inlanders door een Europeaan ten kwade van de openbare orde zal uitbuiten?

`De voornaamste juridische vraag was of de wezens als mensen of als dieren moesten beschouwd worden. Ik verdween dan ook meteen in de departementsbibliotheek om in Meyers Konversations-lexikon na te zien op grond van welke criteria het verschil tussen mens en dier moest worden afgemeten. Daar op het stuk `zeer geheim' stond te lezen, kon ik de jonge collega's in mijn kamer niet om advies vragen; wel merkte ik dat men mijn wat geheimzinnig gedrag met interesse gadesloeg. Aan het einde van de werktijd liet ik door een oppas de geschreven nota, door mij ondertekend, bij de referendaris bezorgen.

`Even later kreeg ik te horen: `Wat is dit voor een gek stuk, dat u hier bij mij laat bezorgen?' Ik raakte volkomen van mijn stuk, begreep er niets van - totdat het hele stel collega's van de afdeling vrolijk lachend de kamer binnenkwam. Het bleek een vaste gewoonte op de afdeling te zijn dat een pas benoemde nieuwe medewerker ontgroend werd.'