Modder aan je handen

De Nederlandse band The Ex viert zijn 25-jarig bestaan met een tweedaags festival in Paradiso. ,,We zijn een stel rare knakkers bij elkaar.''

Aan de rand van het industrieterrein van Wormer staat een oude witte villa. Terrie Ex (eigenlijk Hessels), gitarist van The Ex, woont hier al vanaf begin jaren tachtig en is nog altijd aan het verbouwen. Op het erf staat een oude rode Landrover. In 1996, toen de band het een jaartje rustig aan deed, reisde hij ermee dwars door Afrika. Hij laat een foto zien van een dichtbegroeid oerwoudlandschap waarin een weg wordt uitgehakt voor de Landrover. ,,Dat is de officiële weg die gewoon op de Michelin-kaart staat, maar wij waren de eerste automobilisten in zes jaar. Geen wonder dat we soms maar drie kilometer per dag konden afleggen.''

Vooral van Ethiopië was The Ex zo onder de indruk dat de groep er al twee keer op tournee geweest is. ,,Ze zien daar alleen af en toe Michael Jackson op de televisie, dus is het leuk om hun eens wat anders te laten horen.''

Dat tekent de aard van The Ex, de Nederlandse band met zijn dwarse, onafhankelijke houding. De legendarische, pas overleden Engelse DJ John Peel was fan van de groep, die regelmatig door Amerika toert. Dit weekend viert The Ex zijn 25-jarig jubileum. Het wordt gevierd met een uitbundig tweedaags festival in Paradiso, waaraan verscheidene gasten uit binnen- en buitenland meedoen. Zo komen allerlei facetten van de groep voor het voetlicht. Want The Ex speelt net zo makkelijk Hongaarse als Ethiopische volksliedjes en neemt genoegen met weinig geld.

Op hun eigen manier praktiseren de muzikanten de punk- en krakersidealen van 25 jaar geleden. Maar terwijl de kraakbeweging zichzelf al snel verstikte in politieke dogma's en geweld, overleefde The Ex. ,,We zaten nooit helemaal vast in die scene. We reisden al snel de wereld over en daar kwam je heel andere dingen tegen.''

De nauwe banden die de band met de kraakbeweging onderhield, worden geïllustreerd door de hoes van de eerste mini-elpee Disturbing Domestic Peace uit 1980: een krantenfoto waarop een lid van de Mobiele Eenheid de deur van een kraakpand openbeukt. ,,In Amsterdam had je al heel vroeg allerlei kraakpanden en punkbands. Bands die net drie keer geoefend hadden en doodleuk gingen optreden. Dan dacht je: leuk, dat kunnen wij ook.''

Terrie en latere zanger Jos Kleij, die wegens zijn (afgebroken) studie aan de sociale academie al snel het pseudoniem GW (GeitenWollen) Sok aannam, studeerden destijds in Utrecht. Eerst bedachten ze de naam The Ex, die al snel menige muur in hun woonplaats sierde. Vervolgens kregen ze zomaar een optreden op een punkfestival in Castricum. ,,Toen ik het contract ondertekend had, zei ik tegen Jos: we hebben een optreden, we kunnen beter wat gitaren kopen en gaan oefenen.''

Rond 1981 kraakte de band een leegstaande villa die hoorde bij de failliete Van Gelder-papierfabriek. In Wormer broeide het hevig. ,,Op een gegeven moment had je hier vijftien bands, waaronder vier meidenbands. Punkbands naar de geest, maar niet naar de vorm. Iedereen vond zijn eigen muziek uit, heel vreemde muziek soms. En dat allemaal in Wormer. Aan ons merkten mensen hoe gemakkelijk je kon optreden. Als wij terugkwamen van een tournee door België had je er weer vier bands bij.''

Grimmig klimaat

In Amsterdam en elders was het krakersklimaat veel grimmiger dan in Wormer, met als hoogtepunt de gewelddadige rellen tijdens de kroning van koningin Beatrix in 1980. Het stenen gooien is ook de band niet vreemd. ,,We zouden optreden in kraakpand Tivoli, nu het beroemde poppodium. Op de gracht stond het vol met politiehonden. Toen kwam de ME en begon een heftig gevecht. Stonden we even later met modder aan onze handen te spelen.''

De leden van The Ex vonden in de kraakbeweging `een heel goede spirit'. Terrie: ,,Heel autonoom je dingen doen, zonder respect voor regeltjes. Daar kwam heel veel originaliteit uit. Je had ook wel gewelddadige scènes en nare toestanden met drugs en zo, maar wij kwamen uit de vrolijke hoek van die beweging.''

Dat blijkt uit de manier waarop de band zijn platen uitbracht. `Betaal niet meer dan ƒ10', stond er stoer op de hoes van Disturbing Domestic Peace. ,,Dat werd veel heavier dan wij bedoeld hadden'', zegt Terrie. ,,Sommige fans hielden dat in de gaten. Eentje klaagde in een boze brief dat die plaat bij een winkel in Utrecht voor vijftien gulden lag. Voor de grap stuurden wij hem een baksteen, en die gooide hij daar door het raam. Het effect was wel dat geen platenzaak die plaat nog voor meer dan een tientje durfde te verkopen.''

De kraakscene bloedde dood, de bijbehorende bands doorgaans ook. Maar The Ex wist zich daaraan te onttrekken. ,,We lieten ons nooit op politiek vastpinnen, de muziek en de creativiteit stonden bij ons altijd voorop. Nu zetten we alle singles op een rij en dan is het fascinerend om te zien dat we in 1983 al met een Iraaks-Koerdische violist samenwerkten en al heel snel een saxofonist inschakelden. Wij hebben nooit in een hokjesgeest geloofd, maar besluiten altijd op het gehoor of een bepaalde combinatie mogelijk is.''

Drummer Katherina Ex, die ook in Wormer woont, komt binnen. ,,Een band is zo goed als zijn drummer'', zegt Terrie, ,,dat zeggen zelfs de Rolling Stones. We hebben altijd hele rare drummers gehad. In het begin wilden we een punkband zijn, maar onze eerste drummer, Ome Geurt, speelde zo beroerd, dat het iets heel anders werd. Met zijn Ome Geurt-plof werd het snel een soort Ex-muziek.''

Een paar drummers en drumsters later, in 1984, voegde de in Duitsland geboren Katherina Bornefelt zich bij The Ex. Met haar eerste bandje speelde ze op een demonstratie bij de Stammheim-gevangenis, berucht wegens de terroristische Rote Armee Fraktion. Terrie: ,,Bij Katherina wordt het nooit rock-achtig, het is altijd zo hupsig, zo licht. Daarom kan ze zo goed met Han Bennink samenspelen, die zitten elkaar nooit in de weg. Met een echte rock-drummer, massief en gesloten, hadden we nooit zo gemakkelijk met andere mensen kunnen spelen.''

De gretige samenwerking met muzikanten uit de jazz en geïmproviseerde muziek, die aan het eind van de jaren tachtig begon, is een van de meest opvallende eigenschappen van The Ex. ,,Je hoeft niet aan de eisen van de techniek te voldoen om toch interessante muziek te maken. Niemand van ons speelde volgens het boekje. Veel rock- en jazzmuzikanten denken van ons: die doen maar wat, die lui kunnen helemaal niet spelen. Maar die heel goede improvisatoren vinden het juist geweldig om met ons te werken, omdat wij goed met onze oren kunnen spelen.''

Bijzonder innig was de muzikale verbintenis met de Amerikaanse cellist Tom Cora, die begin jaren negentig twee cd's opleverde. Cora overleed enkele jaren geleden. ,,Hij zag ons voor het eerst in het beroemde CBGB's in New York, een tent waar vijf bands op een avond spelen, ieder dertig minuten en dan moet het afgelopen zijn. De geluidsman had het geluid al afgezet, maar Tom rende naar hem toe en draaide de knoppen weer open. Dat werd nog een klein vechtpartijtje, maar ik dacht meteen: dat zit wel goed met die Cora. Met hem ging het verder dan improviseren, we studeerden echt nummers in. Moesten we ineens iets in vijven spelen wat hij verzonnen had. Heel leerzaam.'' Katherina: ,,Hij kwam met hele mooie melodieën aanzetten, waar hij zelf ook van stond te kijken.''

Nieuwe impulsen

Welke kant kan het nu nog op met The Ex? De komst van contrabassiste Rozemarie Heggen, die vorig jaar basgitarist Lux Ex (Klaasen) verving, levert weer allerlei nieuwe impulsen op. ,,Een absurde carrièremove van haar'', schatert Terrie. ,,Het Concertgebouworkest, het Nieuw Ensemble en nu dan The Ex. Op papier is het even absurd van ons om iemand met zo'n achtergrond in de band op te nemen. Maar zij heeft er net zoveel lol in als wij om ongebaande paden te betreden.''

Klaasen verliet de band na langdurige lijmpogingen, waardoor de band zo'n driekwart jaar stillag. Terrie: ,,We zijn een stel rare knakkers bij elkaar. We hebben geluk dat al die ego's een beetje op elkaar aansluiten. Ook hebben we mazzel dat we met weinig geld toekunnen. Iedereen leeft heel simpel, terwijl het goed voorstelbaar is dat iemand op zijn veertigste denkt: ik wil nu wel eens geld verdienen.'' Katherina: ,,Maar daar staat heel veel vrijheid tegenover. Toen we al die maanden niet speelden, kregen we zoveel reacties en e-mails dat ik dacht: we kùnnen helemaal niet ophouden!''

De politieke beginselen van weleer zijn er nog steeds, maar krijgen nu een andere vertaling. ,,Toen hadden we onze bek vol van antiracisme'', zegt Terrie, ,,maar je zag nooit een Afrikaan. Nu maken we cd's met Afrikaanse muzikanten. Dan moet je je wel openstellen voor andere culturen. De openheid waar we in het begin over dramden moeten we nu in praktijk brengen. Ik ben minstens zo'n vrijdenker als in het begin. Maar nu moet je echt die keuzes maken waar je het toen in theorie over had. In Ethiopië en hier, met dat Theo van Gogh-gedoe.

,,Die multiculti-discussie is helemaal niet zo eenvoudig. Er wordt helemaal niet bij stilgestaan dat een Somaliër een compleet ander mens is dan een Ethiopiër of een Afghaan. Moeten zij het normaal vinden om geitenneuker genoemd te worden? Zet maar eens een Nederlander uit de jaren vijftig in de huidige tijd.

,,Je zou misschien een stapje terug moeten doen met dat gebral dat alles maar kan onder het mom van de vrije meningsuiting. Kijk maar eens naar de mensen die daar echt door geraakt worden.''

Op de laatste cd Turn staat `The Pie', een nummer over taartengooien. ,,Jos leest dan vier verschillende manieren van taartengooien voor, ontleend aan Buster Keaton. Vroeger was taartengooien het hoogtepunt van elke lachfilm, nu is dat een terroristische daad. Sommigen vinden dat puberaal, ik vind het lachen. Je moet ook niet alles uit willen leggen. Onze muziek begrijpt ook niet iedereen.''

`Een plezante aangelegenheid', 25 jaar The Ex, met ICP, Electrelane, Kaffe Matthews, Paul Lovens, Zea, Yannis Kyriakides, Mohammed Jimmy Mohammed/Messele Asmamaw/Asnake Gebeyes en vele anderen, 19/11 en 20/11, Paradiso Amsterdam.