`IDFA blijft festival van de vrije expressie'

Het zeepkistje staan er al. En de megafoon ligt klaar. De festivaltrailer van Ronald Vierbergen is angstaanjagend dit jaar, alsof we een spookhuis betreden. De stem van NRC Handelsblad-journalist Raymond van den Boogaard galmt als een onzichtbare spreekstalmeester door de zalen van het Amsterdamse City-theater, waar gisteravond het zeventiende International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) werd geopend. Als het de bedoeling was om een onbehaaglijke atmosfeer op te roepen, dan is de festivalorganisatie daar goed in geslaagd.

Maar het zijn ook vreemde tijden, en dat wordt sterk ervaren op zo'n feestje voor de filmwereld: festivaldirecteur Ally Derks kan in haar openingsspeech niet om de moord op cineast Theo van Gogh heen. Honderden mailtjes van overal ter wereld ontving ze de afgelopen weken, vertelt ze, waarin ze gevraagd werd wat er in dat tolerante Nederland aan de hand was. Antwoorden heeft ook zij niet, behalve dat het festival als altijd het recht op vrije expressie en het debat hoog in het vaandel zal voeren. Maar voorlopig blijft de zeepkist onbetreden en de megafoon onaangeroerd.

Dat stilte niet altijd erg is, bewijst de openingsfilm Stand van de maan van Leonard Retel Helmrich, die uit meer dan 200 uur digitaal videomateriaal een indringende film over hedendaags Indonesië monteerde. Ogenschijnlijk een portret over een ontheemde familie, een grootmoeder, een nogal labbekakkerige zoon en een kleindochter, is het eigenlijk een film over de grootste moslimstaat ter wereld, waar de vleermuizen uitvliegen als de muhadejin beginnen te zingen en de krantenkoppen om steun voor de jihad vragen. Retel Helmrich keek en keek en keek nog eens, in de traditie van de direct cinema, en liet zijn beelden keihard, en soms bijna gewelddadig voor zich spreken.

De realiseringsprijs van de IDFA documentaireworkshop werd gisteravond toegekend aan Frodo Terpstra voor het filmplan van Sannes droom, dat een portret moet worden van de in 1967 overleden fotograaf Sanne Sannes. Terspstra: ,,Ik had hier helemaal niet op gerekend, vooral niet na de toespraak van juryvoorzitter Frank van Vree, die ging over urgente problemen.''