`Emoties schuilen in een landschap of een maaltijd'

De Sundarbans, een vergeten gebied in India, spelen de hoofdrol in de recentelijk vertaalde roman van de Indiase schrijver Amitav Ghosh. Een ecologisch pleidooi over ,,een modderpoel waar de extremen versmelten.''

De Indiase schrijver Amitav Ghosh (1956) had in 2001 veel succes met zijn roman Het glazen Paleis. Het boek was in de verte gebaseerd op het leven van zijn vader, die diende in het Brits-Indische leger. Aan het eind van Het hongerig Getij, dat nu is verschenen, bedankt Ghosh uitgebreid zijn oom, een onderwijzer in het mangrovegebied van de Sundarban-archipel in Zuid-Bengalen. De levensloop van de oom in kwestie lijkt erg op die van Nirmal, de onderwijzer uit Het hongerig Getij, wiens oude marxistische idealen nog eenmaal opvlammen als een groep vluchtelingen uit Bangladesh een leefgemeenschap sticht op één van de Sundarban-eilandjes.

,,Mijn vader had vijf broers en vier zusters, en dan is er nog de familie van mijn moeder'', lacht Amitav Ghosh, een gedistingeerde veertiger in regenjas en wollen vest, die even herfstig Amsterdam aandoet. ,,Ik kan wat materiaal betreft nog wel even vooruit.''

Als kind bezocht Ghosh regelmatig zijn oom in de Sundarbans, zoals hij dat in zijn boek neef Kanai laat doen, een wat arrogante vertaler uit Calcutta. De afgelopen vier jaar bracht hij opnieuw lange periodes op de archipel door, voor het onderzoek dat aan zijn boek voorafging. De romans van Ghosh – hij promoveerde in Oxford als antropoloog – zijn wel omschreven als `gefictionaliseerde proefschriften'; hij vervlecht zijn plots graag met aanzienlijke hoeveelheden mythe en wetenschap.

Het hongerig Getij draait om het subtiele ecologisch evenwicht tussen natuur en traditionele economie op de Sundarbans dat door globalisering verstoord dreigt te worden. Tegelijk toont Ghosh de andere kant van het dilemma; de schandalige armoede van de bevolking. Zijn beste krachten wijdt hij evenwel aan het beschrijven van de ecologische rijkdom van het gebied, waar zoet en zilt in elkaar overlopen en tijgers, krokodillen en zeldzame dolfijnsoorten huizen.

De wetenschapster Piya, van Indiase afkomst maar verder op en top Amerikaanse, komt in Het hongerig Getij onderzoek doen naar de Irrawaddy-dolfijn, een zeldzame, stompsnuitige soort die zowel in zoet als zout water gedijt. Ze komt in contact met vertaler Kanai, die op bezoek is bij zijn tante om zich te verdiepen in het nagelaten dagboek van zijn oom Nirmal, de onderwijzer. Tegenover kosmopoliet Kanai staat Fokir, een visser wiens kennis van het gebied voor Piya van onschatbare waarde blijkt.

Waar begint een boek voor u mee; met het verhaal of met een schema van de dilemma's die u wilt onderzoeken?

,,Het verhaal komt altijd eerst, hoewel een boek eigenlijk begint met een beeld. In 2000 bezocht ik de Sundarbans. Ik voer in een smalle kreek op de boot van lokale vissers, fascinerende persoonlijkheden. De communicatie aan boord ging vrijwel zonder woorden. Ik had daar een beeld bij van een jong meisje dat daar rondzwerft om onderzoek te doen, terwijl ze de taal niet spreekt. Hoe overleef je in zo'n geval? Diezelfde middag trof ik nóg een deel van mijn verhaal aan. Langs de oever lag een dood dier, een dolfijnensoort die ik nog nooit had gezien, met een stompe snuit. Hij was waarschijnlijk geveld door de schroef van een boot, want hij had een diepe hoofdwond. Op internet zag ik dat het een Irrawaddy-dolfijn was. Diezelfde middag nog heb ik per e-mail allerlei dolfijnspecialisten gevraagd of ik mee mocht op onderzoek. Een jaar later was ik met een Nieuw-Zeelandse onderzoekster in Cambodja, op zoek naar dolfijnen op de Mekong. Als ik daar dan over schrijf, wil ik dat wel waarheidsgetrouw doen.''

Behalve interessante onderzoeksterreinen zijn de osmose tussen zoet en zout water en de sedimentatie in het slibrijke gebied ook dankbare metaforen. Ghosh gebruikt ze als basis voor bespiegelingen over de relatie tussen taal en woordloos begrip, over droom en daad, over het contrast tussen de rijk gevarieerde spiritualiteit en de materialistische eenheidsworst van het moderne stedelijke leven. De boodschap is duidelijk; als de Sundarbans voor India staan, dan laat Het hongerig Getij zich lezen als een pleidooi voor duurzame ontwikkeling met behoud van diversiteit.

,,De Sundarbans liggen op een uur rijden van Calcutta, maar de meeste Indiërs weten er niets van af'', zegt Ghosh ernstig. ,,Het lijkt er heel saai; een grote modderpoel waar arme mensen wonen. Pas als je je erin verdiept blijkt het gebied te bestaan uit allerlei lagen van ecologische en sociologische geschiedenis. Het staat op veel manieren model voor de geschiedenis van India, waar hindoes, moslims en Engelsen hun culturele sporen hebben nalaten.

,,Ik zie de roman nog steeds als de meest complete manier om over al die terreinen iets te vertellen. Afgezien van menselijke emoties, kun je er ook van alles in kwijt over ecologie, zoölogie of wat dan ook. Ik denk wel eens dat emoties in de Europese literatuur een aparte categorie vormen, terwijl ze voor Indiase schrijvers besloten liggen in het landschap, een maaltijd of bijvoorbeeld een wetenschappelijk onderzoek. Maar nu generaliseer ik.''

De roman is voor u de osmose tussen mythe en wetenschap.

,,Precies. Op de Sundarbans smelten de extremen samen. Er bestaan daar geen echte grenzen, alleen overgangsgebieden met een zelfstandige waarde. Precies zo staan mijn romans tussen mijn wetenschappelijke publicaties en mijn journalistieke werk.''

In vorige romans heeft u zich verzet tegen grenzen – kunstmatige scheidslijnen tussen naties, religies en identiteiten die meer kwaad doen dan goed. Is dit beeld van osmose uw antwoord op dat probleem?

,,Misschien wel. In elk geval werd de puristisch-hindoeïstische regering die wij in India hadden, afgelopen voorjaar met overweldigende meerderheid weggestemd terwijl ik dit boek aan het schrijven was. De BJP van Atal Vajpayee betoogde dat het hindoeïsme een pure godsdienst is. Het verschafte me daarom een speciaal genoegen te schrijven over de verering op de Sundarbans van Bon Bibi, een hindoe-godin met een moslim-achtergrond. Het idee van puurheid is een complete waangedachte, maar een die helaas overal in opkomst is. Ik woon de helft van het jaar in New York, en echt, in de Verenigde Staten neemt de puurheidswaanzin nog krankzinniger vormen aan dan in India. Het gemak waarmee politici tegenwoordig zeggen dat er kwaad schuilt in de islam, in moslims; geen politicus in India zou het in zijn hoofd halen zich zo onzorgvuldig uit te drukken.''

De tegenstelling die u de grootste zorgen baart, lijkt ondertussen niet langer die tussen hindoes en moslims. In `Het hongerig Getij' gaat het vooral om de tegenstelling tussen het India van de metropool en dat van het platteland.

,,Dat is waar, en dat komt omdat het Indiase platteland voor beleidsmakers en media niet langer bestaat. Wat je hoort over India, gaat over Bombay, Delhi, Calcutta, over de ontwikkeling en de vitale energie van die gebieden. Waar de kloof tussen platteland en stad vroeger die van twee eeuwen was, is hij nu die van twee planeten. Op de Sundarbans is van energie of ontwikkeling niets te bespeuren. De armoede is er extreem. Er moet toch een ontwikkeling van India mogelijk zijn die niet alleen de stedelijke middenklasse ten goede komt?

,,Het grootste probleem voor India, en iets dat nog veel te weinig onderkend wordt, is daarnaast de balans tussen economie en ecologie. De bevolking is in de afgelopen vijftig jaar bijna verdrievoudigd. Ik herinner me uit mijn jeugd grote stukken onbewoond land, enkel natuur. Nu zie je waar je maar kijkt huizen en velden. Wouden worden platgebrand, kustgebieden raken vervuild. India raakt snel door zijn natuurlijke hulpbronnen heen.''

In uw boek schuilt een diepe kloof tussen de onderwijzer en salonideoloog Nirmal en zijn praktische en daadkrachtige vrouw Nilima, die haar leven heeft gewijd aan het opzetten van een ziekenhuisje op het eiland. Op wie lijkt u het meest?

,,Ik ben een schrijver, geen activist. Het activisme is een zeer absorberende levensstijl, je moet gedreven zijn om dat te kunnen volhouden. Maar ik ben wel een burger. En als ik sterke gevoelens heb over een gebeurtenis, dan schrijf ik er een boek over, of een artikel, in de hoop dat er een debat ontstaat. Ik heb krantenartikelen geschreven tegen het opzetten van een mega-toeristenproject in de Sundarbans dat ongelooflijke schade zou toebrengen aan het gebied, en dat de lokale bevolking niets zou opleveren. Dat project is nu opgeschort. Niet alleen door mijn boek of artikelen, maar ook doordat er een publiek debat over het project op gang kwam. Als schrijver ligt daar je kracht; je kan dingen in de publiciteit brengen, zodat er tenminste in alle openheid over wordt nagedacht.''

Amitav Ghosh: Het hongerig Getij. Prometheus, 353 blz. €19,90