Lezen wordt te duur

De Nederlandse universiteiten kunnen publicaties waar ze zelf gratis aan bijdragen niet meer betalen. De vijftien universiteitsbibliotheken zien komende drie jaar af van het abonnement en de databank op ruim 800 wetenschappelijke titels van de grote uitgeverij Elsevier Reed. Dit zegt iets over de financiële positie van de Nederlandse universiteiten, maar ook over de manier waarop universiteiten hun onderzoeksresultaten distribueren.

Goed onderzoek is afhankelijk van betrouwbare informatie over de stand van de wetenschap. Die wordt geboden door tijdschriften met wetenschappelijke staven die na herhaalde beoordeling en filtering het beste onderzoek overhouden. De meeste tijdschriften zijn in handen van grote uitgevers, die de informatie ook op digitale archieven zetten, zodat het later nog gemakkelijk is terug te vinden. Dat de Nederlandse universiteiten op de toegang tot deze informatie moeten gaan beknibbelen, zegt veel over de lage status die wetenschap en onderzoek in Nederland hebben. In veel particuliere bedrijven is gespecialiseerde informatie gemakkelijker toegankelijk dan aan de universiteit.

Maar er is meer aan de hand. De bezuiniging is ook het gevolg van de flinke prijsstijgingen van de wetenschappelijke uitgever Reed Elsevier. De afgelopen vijf jaar ging de toegang tot de databank met 5 procent per jaar omhoog. Het dure onderzoek dat aan de publicaties ten grondslag ligt, wordt door de universiteiten, dat wil zeggen de overheid en particuliere geldgevers, betaald. Het is merkwaardig dat de investeerders van de publicatie van de onderzoeksresultaten niets terugzien, terwijl de winstmarges van de wetenschappelijke uitgevers zijn blijven stijgen. Wetenschappers worden door de universiteiten aangemoedigd in deze dure prestigieuze tijdschriften te publiceren. De abonneeprijzen liggen tussen de 100 en 4.000 euro per jaar. Het is riskant als wereldwijd artsen niet van de nieuwste ontwikkelingen in hun vak op de hoogte zijn omdat medische tijdschriften te veel geld kosten.

Met steeds hogere prijzen hebben wetenschappelijke uitgeverijen weerstand opgeroepen bij Amerikaanse Congresleden en een Britse onderzoekscommissie. Ook de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen buigt zich over de kwestie. Een gunstige ontwikkeling is dat er nieuwe concurrentie ontstaat en dat wetenschappelijke instituten harder gaan onderhandelen over het publiceren van hun onderzoeksresultaten. Sommige wetenschappers zijn zelf begonnen met gratis toegankelijke publicaties, de zogenoemde Public Library of Science. De auteurs moeten zelf 1.500 euro storten om de publicatie overeind te houden. Of dat uiteindelijk goedkoper is dan een duur abonnement, valt nog te bezien. Bovendien gaan prominente Britse en Amerikaanse onderzoeksinstituten eisen dat aan wetenschappelijke tijdschriften geleverde publicaties elders gratis in een bestand beschikbaar moeten zijn. Elsevier heeft toegezegd dat auteurs hun publicatie voortaan ook op hun eigen website mogen plaatsen. In dat licht is het een gunstig voorteken dat de Nederlandse universiteiten kritisch zijn over de abonnementsprijzen.