Alweer strijd uitgevers en bibliotheken

Wetenschappers krijgen beperkter toegang tot wetenschappelijke informatie. De Europese Commissie biedt misschien redding.

Nederland moet innovatiever zijn, vindt de Nederlandse politiek met premier Balkenende voorop. Maar de universiteiten, de ontwikkelaars van kennis bij uitstek, missen het geld om hun wetenschappers een goed geoutilleerde wetenschapsbibliotheek te geven. Om een indruk te krijgen: een abonnement op bijvoorbeeld Nuclear Physics A kost 9.522 euro per jaar.

Gisteren werd bekend dat de vijftien Nederlandse universiteitsbibliotheken de helft van de wetenschappelijke tijdschriften van uitgever Reed Elsevier vanaf 1 januari niet meer kunnen raadplegen. De universiteiten kunnen het geld daarvoor niet ophoesten. Circa 800 titels zijn voor de wetenschappers binnenkort niet meer vrij toegankelijk.

Reed Elsevier is verreweg de grootste en daarmee de belangrijkste wetenschappelijke uitgever ter wereld. Het Brits-Nederlandse concern heeft bijna een kwart van de markt in handen. Springer, waarvan twee Britse investeerders eigenaar zijn en de leiding in handen is van de Nederlander en voormalig Reed Elsevier-bestuurslid Derk Haank, is de nummer twee. Daarna verbrokkelt de markt snel in een groot aantal kleine spelers.

De macht van Reed Elsevier zit de universiteiten al lang dwars. De universiteiten strijden al bijna twee decennia tegen de oplopende kosten van hun tijdschriften terwijl hun budgetten nauwelijks stijgen. In de zomer van 1999 luidden zij de noodklok door in het openbaar de uitgevers onredelijke prijsstijgingen te verwijten. Hierdoor werden de universiteiten gedwongen steeds meer tijdschriften op te zeggen. Als resultaat hiervan bundelden de universiteitsbibliotheken hun krachten.

De kritiek werd gehoord door de uitgevers, en met name Reed Elsevier. Het resulteerde voor het eerst in de geschiedenis in een gezamenlijk contract voor alle Nederlandse universiteitsbibliotheken. Reed Elsevier bood volledige internettoegang tot al zijn tijdschriften, maar bedong een jaarlijkse prijsverhoging van ruwweg 5 procent.

Met de vijfjarige volledige toegang heeft Reed Elsevier de wetenschappers een worst voorgehouden, die op 1 januari wordt weggehaald. Onbeperkte toegang kan nog steeds, maar heeft een prijs. Ondanks stevige onderhandelingen, die direct na de zomer begonnen, is de onbeperkte toegang van de afgelopen vijf jaar niet behouden gebleven. Een jaarlijkse prijsverhoging zagen de universiteitsbibliotheken niet meer zitten.

De schade voor de Nederlandse wetenschap valt reuze mee, stellen de bibliotheken. Gemeten naar daadwerkelijk gebruik van artikelen blijft circa 90 procent toegankelijk. Hoewel de lijst van tijdschriften die vervallen nog niet precies bekend is.

Kritiek op de hoge kosten van wetenschappelijke tijdschriften is er wereldwijd. Er zijn daarom initiatieven waarbij wetenschappers zelf hun artikelen op websites plaatsen, zonder tussenkomst van een wetenschappelijke uitgever. Het bekendste voorbeeld daarvan is het vorig jaar opgerichte www.plos.org, de `Public Library of Science'. Deze non-profitorganisatie publiceert inmiddels Plos Biology en Plos Medicine.

Het is alleen de vraag of Plos blijft bestaan. De organisatie drijft op een gift van 9 miljoen dollar. Publicatie op Plos kost 1.500 dollar per artikel. Dat is volgens uitgevers als Reed Elsevier en Springer ver onder de kostprijs. Zij stellen dat publicatie tussen de 3.000 en 4.000 dollar per artikel kost. Reed Elsevier-topman Crispin Davis heeft al eens gezegd dat Plos zonder nieuwe giften onherroepelijk in de problemen komt.

Een groter gevaar voor de uitgevers dan Plos is de Europese Commissie. In juni kondigde Brussel aan het prijsbeleid van de uitgevers te gaan onderzoeken. Daarnaast wil de Commissie ook inzicht krijgen in de toegankelijkheid van wetenschappelijke informatie. De gedachte is het niveau van Europese wetenschappers minimaal te handhaven.

Voor de Nederlandse universiteiten kan het onderzoek, dat volgend jaar moet zijn afgerond, een welkome steun in de rug zijn. Met het beperkte aanbod van tijdschriften zijn de universiteiten immers weer enigszins terug bij af.