`Holland ist überall', als schrikbeeld

Lange tijd was Nederland in Duitsland het grote voorbeeld van geslaagde integratie van buitenlanders. Tot de moord op Theo van Gogh.

Heinz Buschkowsky, sociaal-democratisch burgemeester van de Berlijnse wijk Neukölln, was met stomheid geslagen. Het alarmerende portret van mislukte integratie dat een delegatie van buitenlandse politici tijdens een bezoek vorige maand schetste, vertoonde een frappante gelijkenis met zijn eigen probleemwijk. Autochtonen met geld die wegtrokken, allochtonen die geen zin hadden in onderwijs, alleen in hun moedertaal spraken en opvielen door hoge criminaliteit, en autochtone achterblijvers die geen enkel contact hadden met hun allochtone buren. De delegatie kwam uit Nederland en beschreef de multiculturele samenleving in Rotterdam.

Na de moord op Theo van Gogh moest Buschkowsky meteen denken aan de gelijkenis tussen zijn Neukölln en Rotterdam. Een conclusie drong zich op. ,,Als u mij vraagt: kan hier ook een dergelijke moord worden gepleegd, dan zeg ik: ja.'', aldus de burgemeester.

De moord op Van Gogh en de gewelddadige nasleep hebben Duitsland wakker geschud. De zaak kreeg veel meer aandacht dan de Nederlandse identiteitscrisis die volgde na de moord op Pim Fortuyn. Brandende scholen en kerken hebben nu eenmaal een hogere attentiewaarde dan parlementaire onderzoeken over integratie.

Begin dit jaar waren politici en sociaal werkers in Duitsland nog hoogst verbaasd als een Nederlander vroeg naar hun ervaringen met integratie. ,,Waarom komt u dat bij ons vragen? Nederland is toch het grote voorbeeld?'' zeiden Duitsers en Turken in de wijk Kreuzberg. Inmiddels stellen ook lokale politici hun beeld van Nederland razendsnel bij.

De Nederlandse controverse over de islam wordt in Duitsland als een Europees thema gezien. ,,Ook in Duitsland gaan er met integratie zaken mis'', zei Dieter Wiefelspütz, woordvoerder voor immigratie van de SPD-fractie in de Bondsdag. ,,Holland ist überall.'' En gisteren zei minister van Binnenlandse Zaken, Otto Schily (SPD): ,,Wat we in Nederland hebben gezien is alarmerend.''

Het Duitse weekblad Der Spiegel brengt deze week onder de titel ,,de rechteloze dochters van Allah'' een verhaal over de positie van moslimvrouwen in Duitsland. ,,Opeens is het allemaal zo dichtbij'', constateren de auteurs. ,,Veel te lang heeft het Westen zich veilig gewaand. Gesluierde vrouwen, gedwongen huwelijken, onderdrukking en eerwraak? Dat bestaat alleen maar ver weg, ergens in het Oosten. [...] Benauwd kijkt Duitsland naar de culturele implosie in het buurland, waar de lang beschermde consensussamenleving uit elkaar valt.''

De Duitsers kijken inmiddels ook naar zichzelf en voeren een dicussie volgens vertrouwde patronen. Conservatieve politici eisen meer aanpassing van buitenlanders, linkse politici willen buitenlanders de hand reiken. Zo gaan in de CDU stemmen op om imams alleen nog maar in het Duits te laten prediken, terwijl de Groenen een christelijke feestdag willen schrappen om plaats te maken voor een islamitische feestdag. ,,Zo'n teken is gezien de aanslagen in Nederland noodzakelijk'', aldus de Groene parlementariër Hans-Christian Ströbele.

Oppositieleidster Angela Merkel (CDU) stelde dat de overheid hard moet ingrijpen bij schendingen van de rechtsstaat en buitenlanders tevens een faire kans moet bieden. ,,Het probleem van niet-integratie is veel te lang genegeerd'', aldus Merkel deze week tijdens een ontmoeting met buitenlandse journalisten. Merkel onderstreepte dat integratie alleen lukt als buitenlanders de taal van hun omgeving spreken. Ze refereerde daarbij aan het voorbeeld van haar uit Polen afkomstige grootvader die in Berlijn als politieagent werkte.

Merkel is wel voorstander van een Duitse imamopleiding, maar wil imams niet verplichten in het Duits te prediken. In Berlijn is opschudding ontstaan door de haatpreken van de Turkse imam Yakup T. van de Mevlana-Moskee in Kreuzberg. In een door de Duitse tv geregistreerd optreden zei Yakup T. dat de moslims nog niet veel baat hebben gehad van de Duitsers die allemaal in het hellevuur terecht zullen komen en die bovendien nogal stinken. De imam is inmiddels op non-actief gesteld en heeft schriftelijk zijn excuses aangeboden. Of hij daarmee vervolging kan voorkomen is nog ongewis. Het openbaar ministerie in Berlijn onderzoekt de uitlatingen.

Minister van Binnenlandse Zaken, Otto Schily (SPD), kondigde gisteren aan dat Duitsland harder zal optreden tegen haatpredikende imams. ,,We zullen meer moeite moeten doen om ze op te sporen en ze hun verblijfstitels af te nemen.'' Schily zei ook dat er alles aan moet worden gedaan om te voorkomen dat Duitsers en buitenlanders langs elkaar heen gaan leven. ,,Wat we in Nederland hebben gezien is alarmerend.''

In het Neukölln van Buschkowsky wonen 300.000 mensen, waar onder 100.000 buitenlanders, afkomstig uit meer dan 160 landen. Met 40.000 leden is de Turkse minderheid er dominant. Arabische jongeren komen er met enige regelmaat in het nieuws omdat ze er joden in elkaar slaan. Nergens in de stad leven meer mensen van de bijstand dan in Neukölln. In Neukölln-Noord hebben 30 procent van de Turkse jongeren geen diploma. Evenveel als in Rotterdam, leerde Buschkowsky op een door Nederlandse ambassade georganiseerd symposium over integratieproblemen in grote steden.

,,Buitenlanders wonen hier in een eigen samenleving, parallel aan de Duitse'', zegt Buschkowsky. ,,Ze hebben voor alle dagelijkse behoeften instellingen die ze in hun eigen taal bedienen. Ze hoeven geen Duits te spreken. Erger nog, ze hebben hun eigen regels, hun eigen normen. Aan de Duitse wet houden ze zich alleen als ze er voordeel van hebben.''

Buschkowsky oogst veel kritiek met zijn vergelijkingen tussen Berlijn en Nederland. Hij zou onnodig olie op het vuur gooien; tegenover een kleine groep probleemgevallen zou een grote groep buitenlanders staan die wel in de Duitse samenleving geïntegreerd is. Zijn partijgenoot Erhart Körting, in deelstaat Berlijn belast met Binnenlandse Zaken, bijvoorbeeld, is niet bang voor Nederlandse toestanden. ,,Ik ben er zeker van dat de erupties die we in Nederland zien bij ons te vermijden zijn.''

Buschkowsky begrijpt die houding niet. Mensen die nog geloven in de multiculurele vrede worden verblind door ,,sociale romantiek'', zegt hij. ,,We hebben altijd gedacht dat problemen vanzelf weggaan. Ik vind het arrogant als we in Duitsland zouden doen alsof we hier geen risico's lopen.''