Schrijvers vrezen te worden beperkt

Aanscherping van artikel 137c van het wetboek van strafrecht, zoals minister Donner dat wil, zal zo'n vaart niet lopen, denken juristen. De historie leert dat rechters zelden veroordelen wegens belediging.

Joost van den Vondel dichtte ooit over een theologische faculteit: ,,'t Is best die boeven af te danken/ Zij grijpen naar der Staten staf./ Best maakt m'er varkensdrijvers af/ Gemest met spoeling en met draf.'' Toen de Tweede Kamer in 1934 debatteerde over de strafbaarstelling van het beledigen van een bevolkingsgroep, haalde een tegenstander dit gedicht aan. Vondel had hiervoor strafrechtelijk vervolgd kunnen worden met zo'n wet, zei hij. Het Kamerlid concludeerde dan ook: ,,Hoe zou het geestelijk leven worden ontmand en verarmd als iets dergelijks onder het bereik van de strafrechter zou komen.''

Verarming van het culturele leven is precies wat veel kunstenaars vrezen nu minister Donner van Justitie heeft opgeroepen om artikel 137c van het wetboek van strafrecht op te poetsen. In een vandaag gepubliceerde brief zeggen onder anderen Ronald Giphart en Hans Teeuwen te vrezen voor de beperking van de vrijheid van meningsuiting.

Dat zal zo'n vaart niet lopen, denken juristen. ,,Ik verwacht geen golf van rechtszaken,'' zegt mr. D. Visser, juridisch adviseur van Giphart, ,,want het het openbaar ministerie heeft geen zin op zijn gezicht te gaan.'' Zijn collega mr. J. Italianer, die ooit columnist Theodoor Holman bijstond, zegt: ,,De ervaring leert dat het voor het OM moeilijk is om een 137c-zaak rond te krijgen.''

De Nederlandse rechter is in de praktijk namelijk erg terughoudend geweest met het veroordelen van kunstenaars en publicisten voor het beledigen van groepen. De onlangs vermoorde filmmaker en columnist Theo van Gogh bijvoorbeeld werd in jaren tachtig door de Hoge Raad veroordeeld voor het beledigen van joden. Toen het gewraakte artikel werd herdrukt in een boek en Van Gogh opnieuw werd aangeklaagd, sprak het gerechtshof hem uiteindelijk vrij.

,,Hier wordt een mes geslepen zonder dat men weet ten behoeve van wien het geschiedt en tegen wien het zal worden getrokken'', had een Kamerlid in 1934 al gezegd over het wetsartikel. Pas in 1951 werd het mes tevoorschijn gehaald, na publicatie van Ik heb altijd gelijk van W.F. Hermans. In deze roman houdt de hoofdpersoon een felle tirade tegen onder meer katholieken, reden voor het OM om Hermans voor de rechter te slepen. Hermans werd vrijgesproken, omdat niet hij maar zijn romanpersonage de uitspraken had gedaan. De rechter nam daarmee Hermans' argumentatie over.

,,De rechter moet dan ook altijd kijken naar de context. Bij Hermans ging het om een romanpersonage, bij Holman om een column'', zegt Italianer. Zijn cliënt had in 1996 in Het Parool geschreven over `christenhonden' als `misdadigers'. Hij werd tot twee keer toe vrijgesproken van belediging. Het woog voor de rechter zwaar dat Holman zijn uitspraken had gedaan in een niet-confessionele krant en dat niemand aanstoot had genomen. ,,De column was een pleidooi voor het humanisme, tegen waarheidsmonopolies als die van het christendom'', zegt Italianer: ,,In columns is de overdrijving ook een geaccepteerde stijlfiguur.''

Volgens het Europees recht, zegt Italianer, vallen bovendien `schokkende opinies' ook onder de vrijheid van meningsuiting. Ook zonder die richtlijn weegt voor rechters de vrijheid van meningsuiting zwaar, zegt Visser: ,,Dan krijg je de indruk dat de rechter vindt dat iets gezegd of geschreven moet kunnen worden en een uitweg zoekt.'' Bijvoorbeeld in 1966 toen Reve in het roemruchte `ezels-proces' werd vrijgesproken. De rechter vond de passage met God als copulerende ezel wel `kwetsend en godslasterlijk' maar niet `smalend in de zin der wet'.

Ook zonder veroordelingen kunnen strafzaken afschrikwekkend zijn. ,,Er kan een chill-effect zijn, zoals in het geval het OM elke euthansie-zaak zou vervolgen'', zegt Visser: ,,De uitspraken van Donner vind ik hoe dan ook onverstandig.'' Beledigde bevolkingsgroepen kunnen beter naar de burgerrechter stappen voor een smaadproces, vindt Visser. Italianer verwacht ook daar niet veel dreiging van voor kunstenaars'',,Die zaken slepen doorgaans jaren.''