Theatrale overdaad uit nieuwe Europese landen

Er wolkte volop toneelrook afgelopen zaterdagavond in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Het uit Litouwen afkomstige gezelschap Oskaras Korsunovas Theatre bracht een overdadige versie van Sophocles' tragedie Oedipus Rex. Een avond later speelde op deze plek het Teatro Stabile uit Macedonië (Italië) een gestileerde versie van het bloederige, politieke drama La morte di Danton (Dantons dood) door Georg Büchner. Het zijn twee voorstellingen die in het Festival Paradise Regained? bewijzen dat theater uit de jonge lidstaten van de Europese Unie, het nieuwe Europa, naar de vorm nauwelijks onder één noemer is te vatten. Inhoudelijk wel. Met de vertolking van het belangrijke naoorlogse politieke drama Marat/Sade door Peter Weiss toont het Bulgaarse gezelschap Triumviratus-LTD dat een onderwerp als het conflict tussen maatschappelijke moraal en individuele vrijheid niets aan belang heeft ingeboet.

Toneelrook. In de jaren zeventig wervelde het lustig rond over de bühne. Regisseur Korsunovas grijpt naar dit middel om de blindheid en chaos te illustreren waarin koning Oedipus zich bevindt. In het begin is de koning blij als een kind dat in de zandbak speelt; die staat prominent op het toneel, evenals een schommel, wip en draaimolen. Apollo is een reusachtige teddybeer. Regeren is kinderwerk, luidt de strekking. Maar dan leert Oedipus de verschrikkelijke toedracht van zijn leven kennen: hij doodde zijn vader, sliep met zijn moeder. In surrealistische beelden met groteske vormen en dreigende muziek schilderen de Litouwse theaterhelden Oedipus' neergang. Deze overdonderende vorm, die soms iets ouderwetsigs heeft of bombastisch, staat in contrast tot veel Nederlands toneel, dat hiermee vergeleken een vermageringskuur heeft ondergaan. Theatrale reductie en ironie bij ons, ernstige overdaad uit de nieuwe Europese landen.

Ook Dantons dood biedt veel heftigs. De Franse revolutionair Danton, de liberale tegenstrever van de starre, absolute doorzetter Robespierre, slijt zijn laatste dagen in een angstdroom. Afgehakte hoofden rollen door luiken uit de muur. Een rivier van rood zand splijt de speelvloer. De ideeënstrijd tussen Robespierre en Danton krijgt in het spel fraai reliëf. Danton is een bevlogen man met een hang naar liefde. De gespierde acteur in deze rol gebaart huizenhoog, probeert iedereen voor zich te winnen. Robespierre is klein, kil, berekenend. De Duitse toneelauteur en revolutionair Büchner schreef het stuk in 1835 om de nachtmerrie van een mislukte revolutie uit te beelden. De overwegend witte toneelbeelden (mantels, de muren van Dantons cel) vergroten de droomachtige sfeer.

In de visie van de Macedoonse cineast en regisseur Aleksander Popovski is de strijd tussen goed en kwaad nooit voltooid. Hoewel de historische Danton echt de dood vindt, stapt deze Danton aan het slot eenvoudig door een deur naar buiten. Hij kan zo terugkeren. La morte di Danton is zowel in theatraal als intellectueel opzicht een hoogtepunt van het festival Paradise Regained? Heel anders is de weemoedige Peasant Opera door de Hongaarse regisseur Béla Pintér. Volksmelodieën begeleiden de lotgevallen van een ogenschijnlijk onschuldig boerengezin dat opeens blootstaat aan een incestdrama. Ook dit aardse verhaal hoort bij het rijke scala aan Oost-Europees theater.

Voorellingen: Festival Paradise Regained? Peasant Opera. Gezien: 11/11 Verkade Theater, Den Bosch. Oedipus Rex. Gezien: 12/11 Stadsschouwburg, Amsterdam. La morte di Danton. Gezien: 13/11 Stadsschouwburg, Amsterdam. Tournee t/m 22/11. Inl. www.paradiseregained.nl