Een strenge boodschapper: pats, pats, pats

Terwijl het land in brand stond wist hij steeds met een emmertje water te komen. De Amsterdamse wethouder van integratie Ahmed Aboutaleb imponeerde na de moord op Theo van Gogh met zijn optreden. Nu wordt hem de rol van bruggenbouwer toegedicht. Vooral door Nederlanders.

Toen Ahmed Aboutaleb begin dit jaar door de Amsterdamse PvdA was gekozen als wethouder van Sociale Zaken, Onderwijs en Integratie, reageerde Ayaan Hirsi Ali furieus. ,,We zijn gek geworden in Nederland'', zei de bedreigde VVD-politica in Het Parool. ,,Aboutaleb is een politiek-correcte profeet.''

Negen maanden later, een dag na de moord op Theo van Gogh, beleeft Ahmed Aboutaleb zijn finest hour als stadsbestuurder. In een hypernerveus Amsterdam, waar het eerste pand dan al is beklad met anti-moslimleuzen, houdt de wethouder een emotionele toespraak in de Al Kabir moskee.

Fel verdedigt hij daar de belangrijkste Nederlandse waarden: vrijheid van religie, de vrijheid van meningsuiting en het anti-discriminatiebeginsel. ,,Voor mensen die deze gezamenlijke kernwaarden niet delen, is er geen plaats in een open samenleving als de Nederlandse'', houdt Aboutaleb zijn geloofsgenoten voor. ,,Een ieder die deze waarden niet deelt, doet er verstandig aan zijn conclusies te trekken en te vertrekken.''

Zijn donderpreek is een gouden zet. Terwijl burgemeester Cohen na de protestbijeenkomst op de Amsterdamse Dam publiekelijk niet al te opvallend meer aanwezig is, rijst de ster van Aboutaleb. De burgemeester en zijn wethouder zijn allebei voor repressie én dialoog. Maar, zoals het Parool het becommentarieert: `Het hard van Aboutaleb is net even iets harder en het zacht net even iets zachter.'

In nog geen twee weken hijst links én rechts Nederland Aboutaleb op de schouders. Meer dan Cohen en premier Balkenende wordt híj de bestuurder die autochtonen en allochtonen in gezamenlijkheid door tijden van terreur moet zien te slepen. De VPRO last op de televisie een lang interview met Aboutaleb in. En ook De Telegraaf, afgelopen zaterdag, gaat om. De krant looft Aboutaleb in een paginagroot verhaal: Liberale moslim duidelijk tegen fanatici: `Kiezen of vertrekken.'

Autochtone Nederlanders lopen sinds de moord op Van Gogh weg met Ahmed Aboutaleb. Maar slaagt hij er ook in de moslimbevolking aan te spreken? Kan een koorddanser bruggen bouwen?

Voordat Aboutaleb mag gaan eten in het Amsterdamse hotel The Grand, keuren zijn lijfwachten zijn tafel, en hoe die is gepositioneerd ten opzichte van de uitgang. De wethouder stort zich met een vrolijk ,,even bijtanken!'' op een fles mineraalwater en hij vraagt om een visje. Het is dan nog ramadan, het tijdstip van mogen eten en drinken is ruim aangebroken, maar hij had nog geen tijd. Vrouw en kinderen zag hij een dag eerder voor het eerst sinds een week.

Zijn toespraak in de Al Kabir moskee heeft hij ,,in twintig minuten in elkaar geramd'', zegt Aboutaleb. ,,Het verbaast mij ook dat er nu zoveel op mijn schouders rust. Kennelijk heb ik een boodschap waar men op zat te wachten.''

,,Hij weet precies de juiste toon te treffen'', zal Job Cohen later zeggen. ,,Bovendien heeft het geen enkel effect als een ander het zou zeggen. Naar Aboutaleb wordt opgekeken. Hij is één van hen.'' Op een schild is Aboutaleb niet gehesen, zegt PvdA-leider Wouter Bos. ,,Hij is er zelf op gaan staan. Omdat híj politiek verantwoordelijk is voor integratie.'' Aboutaleb kreeg er bewonderaars bij, zegt Bos. ,,Mensen die vroeger dachten dat hij soft was.''

Aboutaleb zelf maakt in The Grand het gebaar van een omhelzing – iets wat hij vanavond nog vaak zal doen – en zegt: ,,Ik ben niet van het confrontatiemodel maar van het cirkelmodel.'' Dan vat hij samen wat zijn burgemeester `de cirkel van wij en zij' noemt. Er leven 120.000 moslims in Amsterdam. Een groot deel voelt zich buitengesloten. Dan kun je substructuren krijgen waar je geen vat op hebt. Voor een groot deel gaat het om slachtofferdenkers, zegt Aboutaleb. Maar Marokkaanse jongeren worden wél geweigerd in het uitgaansleven, voor een baan of een stage. Die jongeren wil hij de samenleving in helpen.

Van Goghs vermoedelijke moordenaar Mohammed B. bevond zich in die cirkel. Hij was ook een goed geïntegreerde, hoogopgeleide Marokkaanse Nederlander.

Ja, zegt Aboutaleb. ,,Maar dankzij die cirkel had jongerenwerk wél in de gaten dat hij radicaliseerde. En die heeft dat de autoriteiten gemeld.''

,,Aboutaleb pakt meteen aan: pats, pats, pats'', zegt straathoekwerker Joost van Hinenen. Hij werkt in de Amsterdamse Diamantbuurt, waar onlangs een gezin vertrok na maandenlange pesterijen door Marokkaanse jongeren. Aboutaleb is met die jongens komen praten en nodigde ze uit op het stadhuis. Van Hinenen: ,,Zij hebben respect voor hem.'' Daarna haalde Aboutaleb directeuren van Regionale Opleidingscentra (ROC's) en wethouders van het stadsdeel bijeen. Hinenen: ,,Aboutaleb vroeg mij daar nogmaals wat de problemen waren. Ik zei: het vinden van een stageplek voor die jongens. Waarop hij zich meteen tot een ROC-directeur richtte: Jíj kunt daar iets aan doen.''

Hij draagt zijn boodschap al jaren uit. Zeker in zijn tijd als directeur van Forum, het `instituut voor multiculturele ontwikkeling'. Kort na nine-eleven waarschuwde hij in deze krant voor jongeren in Europa die hun moslimidentiteit zouden gebruiken om te protesteren tegen hun vaak marginale positie. ,,Dit verschijnsel moeten we niet onderschatten'', schreef hij. ,,Het niet willen zien (...) kan fundamentalistische of extreme uitingen in de kaart spelen.''

Haci Karacaer, voorzitter van de Turkse moskeeorganisatie Milli Görüs noemt Aboutaleb ,,heel consistent in zijn ideeën''. Karacaer heeft medelijden met Aboutaleb. ,,Nu er zoiets vreselijks is gebeurd, dan moet je je boodschap iets steviger maken. Natuurlijk heeft hij gelijk.'' Maar Aboutaleb zal het nooit goed kunnen doen, zegt Karacaer. Hij moet van de Marokkanen zijn. Terwijl Nederlanders hem als hún Marokkaan beschouwen. ,,Ik denk dat een grote groep trots op hem is, maar dat een grote groep hem ook als een stuk vuil ziet.''

,,Aboutaleb heeft geen invloed op de Marokkaanse gemeenschap'', zegt Abdou Menhebi van de Stedelijke Marokkaanse Raad. Natuurlijk zijn ze trots op een wethouder met een Marokkaanse achtergrond. ,,Maar hij zegt dingen die Nederlanders graag willen horen, hij geeft opdrachten van boven door.''

Mohammed Sini van de Stichting Islam en Burgerschap denkt dat Aboutalebs boodschap bij veel Marokkanen gehoor vindt. ,,Maar een ander deel is het absoluut niet met hem eens. Jongeren en ouderen, hoog en laagopgeleiden.'' Sini vindt het verwijt dat Aboutaleb een Nederlandse spreekbuis zou zijn, onterecht. ,,Hij ziet dat Marokkanen en andere allochtonen vaak in de hoek zitten. Daar is hij altijd voor opgekomen.''

Aboutaleb doet waarvoor hij wordt betaald, vindt Nabil Marmouch, voorzitter van de AEL-NL, de Nederlandse tak van Dyab Abou Jahjahs militante Arabisch-Europese Liga (AEL). ,,Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Door de ongeorganiseerdheid van onze eigen gemeenschap kan de overheid zelf kiezen met welke moslims ze in gesprek gaat. Maar dat maakt die mensen nog niet tot bruggenbouwers.''

Twee Marokkaanse studenten noemden Aboutaleb vorige week in deze krant `een mea-culpa-media-Marokkaan'. De gemiddelde Marokkaans-Nederlandse moslimjongere is volgens hen woedend over de ,,in-stropdas-gehulde jaknikkers'' waartoe ze hem rekenen. ,,We voeren een verkapt en utopisch assimilatiebeleid''.

Wie vertegenwoordigt Aboutaleb? Zijn opvolger bij Forum, voorzitter Sadik Harchaoui: ,,Ik wil eerst aan Aboutaleb vragen hoe hij dat inschat.''

Als bestuurder kún je helemaal geen partij kiezen voor de ene of de andere groepering, zegt Jelle Kuiper, tot voor kort korpschef van de Amsterdamse politie. Juist daarom vindt hij Aboutalebs optreden knap. ,,Als moslims verwachten dat hij hún belangen gaat behartigen, hebben ze het mis. Aan cliëntelisme doen wij hier niet.''

Ahmed Aboutaleb is absoluut geen excuus-allochtoon, vindt ook Lodewijk Asscher, fractievoorzitter van de PvdA in Amsterdam. ,,Hij verontschuldigt zich nergens voor – hij is juist heel erg kwaad.'' Natuurlijk hoort Aboutaleb bij de elite, zegt Asscher, hij is bestuurder. ,,Maar vooral kan hij dingen zeggen die wij niet kunnen zeggen: `Ik heb vandaag ook gevast, want het is ramadan – maar laat je geloof je niet gijzelen'.''

Aboutaleb wil moslims binnen zijn cirkel trekken. Alleen daarom al is het belangrijk dat ze naar hem luisteren. Hij heeft ze onderwijs te bieden. De gemeente zoekt honderden stageplaatsen voor wie elders wordt geweerd. ,,Wij doen er alles aan om ze bij de groep te laten horen'', zegt Aboutaleb. ,,Maar ze moeten ook willen.''

Hier bereiken we weer het punt uit de Al Kabir moskee. ,,Voor mensen die in het diepste van hun wezen de wil van God tot wet willen verheffen'', zegt Aboutaleb, ,,daarvoor is geen plaats. Dan zit je hier verkeerd.''

Hij vindt dat moslims moeten meewerken aan ,,een zelfreinigend vermogen''. En hij wil dat een aantal vooraanstaande Marokkanen ,,kleur bekent''. Aboutaleb noemt onder anderen de schrijver Abdelkader Benali.

Benali: ,,Poeh. Het lijkt een oproep tot inkeer en zijn pleidooi is natuurlijk goed. Maar of ik nou de aangewezen persoon ben om het land te redden? Om opeens een zelfreinigende jihad te beginnen? Je hebt met een schrijver te maken, hé. Mensen proberen mijn werk politiek te maken, maar ik zal er alles aan doen dat niet te laten gebeuren.''

Zelf is Benali met de moord van Van Gogh ,,totaal gedesillusioneerd'' geraakt. ,,Trómmels met propaganda zijn sindsdien opengetrokken. De lippendienst aan het vrije woord. De retoriek van de inval in het Laakkwartier, wat volgens mij in de eerste plaats een politieke actie was.'' Marokkanen, vermoedt hij, kunnen wat sneller door die retoriek heenprikken dan Nederlanders. Omdat ze er al langer last van hebben.

Wat Benali bewondert aan de Ahmed Aboutaleb, is dat hij niet breekt. ,,Dat hij er sterker uitgekomen is, is heel bijzonder. Het land staat in brand, en Aboutaleb met zijn buitenlandse afkomst weet elke keer weer een emmertje water tevoorschijn te toveren.''

Maar wat smeult er door, na het eerste bluswerk?

Een dag na Aboutalebs toespraak in de moskee verscheen op de discussiewebsite www.politiek.nl een bijdrage onder de titel: `Eruit met dat tuig, OPZOUTEN.' ,,Vrienden'', schrijft ene Maarten H. Tromp, ,,we hebben een medestander gevonden in de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb. Hij vind ook dat de fundamentalisten en extremisten dit land moeten verlaten. (...) Ik vind dat we ze een handje moeten helpen en ze gedwongen op het vliegtuig moeten zetten, alvoren we eerst (sic) gebrandmerkt hebben.''

Het is dat Ahmed Aboutaleb zelf Marokkaan is. Een jongen uit het Rifgebergte, zoon van een imam, die tot zijn dertiende met de ezel op pad moest voor water. Die zichzelf later in Nederland dankzij gedisciplineerd studeren uit het stof trok. Een ander dan hij zou beticht kunnen worden van een pleidooi voor gedwongen assimilatie.

Een ander misschien, zegt Aboutaleb. ,,Maar het gáát ook om wie de boodschap uitdraagt. Kijk naar mijn persoonlijk leven. Ik bén niet geassimileerd. Ik héb niks ingeleverd. Ik heb hooguit bijgeleerd. Je kunt Nederlander zijn én moslim.''

Maar radicalen? Die wíllen niet.

Maatregelen passeren de revue. Aboutaleb, voorzichtig: ,,Ik ben geen jurist. Maar ik ben ervoor de wet zodanig aan te passen dat je mensen kunt uitwijzen die zich bezondigen aan het zaaien van haat en het oproepen tot geweld.''Geldt dat voor iedereen? ,,Ik maak een uitzondering voor mensen die hier geboren zijn'', zegt Aboutaleb. ,,Want die kun je moeilijk verbannen.''

Dat gaat wel heel ver, zegt Lodewijk Asscher, van de Amsterdamse PvdA-fractie. ,,Of wij dat steunen? Aboutaleb gaat daar niet over.''

Zelfs zijn eigen vader voelt zich geen Nederlander, zegt Ahmed Aboutaleb. ,,Hij is alleen maar bezig met de vraag wanneer hij hier weg kan.'' Maar een samenleving verandert in generaties, dat is iets wat Aboutaleb ook al langer zegt. ,,Het ontstaan van de Amerikaanse middenklasse heeft 200 jaar geduurd.''

Wie loopt daarbij voorop? Onder autochtone Nederlanders is Ahmed Aboutaleb sinds 2 november absoluut ministeriabel. En de rest? ,,Ik vind dat Marokkanen veel volwassener moeten omgaan met de wereld'', zegt schrijver Abdelkader Benali. ,,Zoek de leider in jezelf, in plaats van te smachten naar iemand die alles zal oplossen.''