Roemenië vindt corruptie `een kwestie van perceptie'

In Europa groeit de twijfel over de EU-kandidatuur van Roemenië, met name wegens het onvermogen de corruptie te beteugelen. De politieke elite in Boekarest weert zich tegen `een valse voorstelling van zaken'.

,,Het probleem van Roemenië heeft grotendeels te maken met perceptie'', zegt Leonard Orban, staatssecretaris voor Europese Integratie, terwijl hij zijn laatste e-mails binnenhaalt in zijn kantoor in de Roemeense hoofdstad Boekarest. Orban is dagelijks betrokken bij de onderhandelingen met Brussel. ,,Om het toetredingshoofdstuk over mededinging af te handelen zijn we nu koortsachtig bezig met hervormingen in de staalsector.''

Toetredingshoofdstuk? Mededinging? Het is voor de meeste van de 22 miljoen Roemenen geheimtaal. Toch is de animo voor de Europese Unie onder Roemenen groot. Ruim driekwart van de Roemenen is vóór toetreding. Logisch, zeggen critici, die het enthousiasme verklaren vanuit het cynisme onder veel Roemenen die de Brusselse bureaucratie prefereren boven het alom als corrupt beschouwde bestuur in eigen land.

Orban weerspreekt die uitleg. ,,Roemenen denken eerder pragmatisch over de Europese Unie. We worden er gewoon beter van. Roemenen voelden zich in het verleden als niet gelijkwaardig behandeld. Wij zijn Europeanen, dus toetreding betekent ook rehabilitatie. In Europa denkt men dat hier alle autoriteiten corrupt zijn. Dat is een valse voorstelling van zaken.''

Een maand geleden verscheen het jongste overgangsrapport van de EU over Roemenië. Het werd opnieuw gehekeld wegens corruptie en haperende hervormingen in de rechterlijke macht.

In een ander rapport, van de internationale corruptiewaakhond Transparency International, wordt Roemenië bestempeld als het meest corrupte land in de regio. Op de lijst van minst corrupte landen staat Roemenië op de 87ste plaats (van 146 landen). Het is de afgelopen jaren gestaag gezakt op die lijst.

Een paar pleinen verwijderd van Orbans ministerie, op het Pia¸ta Universita¸tii, telt een digitale klok de dagen af tot 1 januari 2007, de dag waarop naar verwachting Roemenië toetreedt tot de EU. Is Roemenië er klaar voor? Ja, luidt het antwoord binnen de Roemeense politiek, waar in de opmaat naar de parlements- en presidentsverkiezingen op 28 november het thema EU-toetreding de agenda bepaalt.

Op de EU-top van midden december wordt gesproken over de haalbaarheid van de datum 1 januari 2007. Als Roemenië de gewenste hervormingen niet doorvoert, kan de toetreding alsnog met een jaar worden uitgesteld. ,,Onbespreekbaar'', reageert staatssecretaris Orban fel. ,,Dat er nog veel moet worden gedaan geef ik meteen toe. We hebben meer tijd nodig. Maar ik ben ervan overtuigd dat er vanzelf meer tempo wordt gemaakt met de benodigde hervormingen als we eenmaal lid zijn.''

Maar juist dat vertrouwen wordt door instanties in Roemenië herhaaldelijk geschonden, vindt de Nederlandse consultant Brede Kristensen. Met zijn Stichting Transforma is hij al jaren betrokken bij hervormingsprojecten in Roemeense steden. ,,Op lokaal niveau brengen we burgers en bestuurders bij elkaar om de dialoog te bevorderen. Enorm lastig, want het wantrouwen jegens de politiek is hier grenzeloos.''

Daarnaast is volgens Kristensen omkoping in de rechtspraak aan de orde van de dag en zijn rechters niet onafhankelijk. ,,Er wordt door de Roemeense regering enorme druk uitgeoefend op rapporteurs van de EU om toch vooral een positief beeld naar buiten te brengen.''

Corruptie wordt inmiddels door alle Roemenen gezien als ``een nationale epidemie'', zegt Kristensen. ,,Dat verklaart waarom iedereen meedoet als we in een gemeente een integriteitsproject organiseren. Hoe confronterend het voor de deelnemers ook is, kennelijk wil men schoon schip maken. Desnoods ten koste van zichzelf.''

In een kantoor in een achterafsteegje in Boekarest houdt Oana Zabava van de Roemeense afdeling van Transparency International (TI) de deur open voor een bezoekster. Die noemt haar naam niet, en niemand vraagt ernaar. Schuchter verdwijnt de vrouw naar een kamertje verderop, in gezelschap van een van Zabava's collega's.

Oana Zabava: ,,De vrouw is een klokkenluider, daarvan zijn wij bij onze anticorruptie-rapportage sterk afhankelijk. Het probleem is dat de klokkenluider in het Roemeense recht geen enkele bescherming geniet. Een aanklacht wegens corruptie is pas geldig als je kunt aantonen dat je het al hebt aangemeld bij je werkgever. Daar loopt het natuurlijk spaak, want in de meeste gevallen is het juist de baas zelf die corrupt is. En dus wordt er vooral gezwegen, uit angst voor ontslag.''

TI organiseert op scholen anticorruptiecampagnes. ,,We spelen een spel waarin we ze keuzes voorleggen. Bijvoorbeeld: óf je haalt je rijbewijs op eigen kracht, óf door je instructeur om te kopen. Vanuit herkenbare situaties willen we jongeren een andere levensstijl voorspiegelen. Ambitieus, want tegelijk zien zij dagelijks om zich heen dat de `winnaars' in onze samenleving juist degenen zijn die de wet aan hun laars lappen.''

Zabava is er inmiddels aan gewend dat ze weinig politieke vrienden maakt, zeker nu TI in de rapportage stelt dat het met de corruptie in Roemenië net zo erg is gesteld als in landen als Iran en Malawi. Een boodschap die niet goed valt in verkiezingstijd.

,,Wilt u echt dat ik daar serieus op in ga'', vraagt staatssecretaris Orban op het ministerie van Europese Integratie dan ook. Hij heeft twijfels over de kwaliteit van de door TI gehanteerde methodologie. ,,In een onlangs gehouden enquête zei 86 procent van de respondenten zeker te weten dat onze rechtspraak door de politiek wordt gemanipuleerd. Maar op de vraag wie daar ooit zelf de dupe van was geworden zei slechts zes procent ja. Zo is het ook met corruptie. Er gaapt een enorme kloof tussen werkelijkheid en perceptie.''