Magie in het donker van de multiplex (Gerectificeerd)

Almere wordt een echte stad: gisteravond is daar de nieuwe multiplex van het Belgische bedrijf Utopia opengegaan. De markt voor megabioscopen in Nederland is nu nog in buitenlandse handen – maar dat duurt niet lang meer.

De hoge rode wand in de lobby van Almere's nieuwe bioscoop is net een quiz. ,,I'll have what she's having' staat erop geschilderd – uit welke film komt dat citaat? (Uit de beroemde scène in When Harry Met Sally waarin een vrouw in een restaurant een orgasme fingeert). Of: ,,We come in peace! We come in peace!' (Uit Mars Attacks). Zo kom je de tijd wel door voordat je naar een van de 8 zalen loopt, met in totaal 2.300 stoelen en het grootste scherm van Nederland, van 23 meter breed.

Gisteravond ging de nieuwe multiplex van Almere open met de digitale première van de Disneyfilm The Incredibles. De bioscoop, waarmee een investering van 16 miljoen euro was gemoeid, is nu eens niet van het Franse concern Pathé, maar van het Belgische bedrijf Utopia. Pathé is de grootste bioscoopexploitant van Nederland met 26.000 stoelen in bioscopen in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Scheveningen, Utrecht, Groningen, Eindhoven en Helmond. Utopia zoekt het in kleinere steden als Zoetermeer, Den Helder, Lelystad, Oss, Hengelo en volgend jaar in Emmen.

De twee grootste exploitanten denken heel verschillend over de toekomst. Lauge Nielsen, de Deense directeur van Pathé Nederland: ,,De markt hier is zo klein, en de investeringen zo hoog... Het wordt steeds moeilijker nieuwe investeringen in Nederland te rechtvaardigen, want de kosten stijgen sneller dan de omzet.' Boudewijn Muts, grootaandeelhouder van Utopia: ,,De markt hier kan zich nog perfect ontwikkelen.'

De multiplex – dat wil zeggen 7 tot 15 zalen; een échte megabioscoop van 16 zalen of meer zal er pas met de bouw van Wolffs complex in Utrecht zijn – bewerkstelligde een omwenteling, die volgens sommigen de redding van het bioscoopwezen is. Het bezoek liep al jaren gestaag terug en de multiplexen maakten dankzij het grotere aanbod, meer comfort en beter geluid en beeld het bioscoopbezoek weer aantrekkelijk. Eind vorig jaar waren de multiplexen volgens de Nederlandse Vereniging van Bioscoopexploitanten goed voor ruim 30 procent van het totale bezoek en bijna 33 procent van de recettes.

De vernieuwing kwam uit het buitenland, van Pathé en Utopia. Daar zou je zelfs het Belgische Kinepolis bij kunnen optellen, dat weliswaar geen bioscopen in Nederland heeft maar toch een miljoen Nederlandse bezoekers naar België weet te trekken – bijvoorbeeld naar `Metropolis' in Antwerpen met 24 zalen en liefst 8.000 stoelen.

,,Onze Nederlandse concurrenten zijn niet erg initiatiefrijk', vindt Nielsen van Pathé. ,,Tot nu toe durfden ze de risico's niet aan. Tot 1990 was hun insteek: hoe besparen we zoveel mogelijk op de kosten. Grote zalen werden gesplitst in kleinere. Er was geen aandacht voor de klant. Door multiplexen is een andere beleving ontstaan. Je gaat daar door de voordeur naar binnen en komt ook door de voordeur weer buiten, je wordt niet na afloop afgevoerd via een zijdeur in een achterafstraatje.'

Hebben de Nederlandse bioscoopbedrijven tot nu toe geschitterd door afwezigheid, dat gaat veranderen. Alle grote bioscoopketens zijn plannen aan het ontwikkelen (zie kader). De firma Wolff loopt voorop met plannen voor liefst vier nieuwe zalencomplexen; dat in Utrecht, dat in 2007 klaar moet zijn, moet met 18 zalen en 5.060 stoelen het grootste van Nederland worden. Eind 2007 zal de bioscoopbranche een reuzensprong hebben gemaakt: dan staan er op zijn minst 33.280 bioscoopstoelen méér dan de huidige 109.000. Sommige initiatieven gaan uit van de bioscoopketen zelf, andere van gemeenten die in bioscopen een mooie aanvulling op en (financiële) ondersteuning van ambitieuze nieuwbouwprojecten zien.

En dit alles terwijl Nederland onderaan de internationale ranglijsten bungelt wat betreft bioscoopbezoek. Volgens het European Cinema Yearbook werd in 2002 de ranglijst aangevoerd door Frankrijk (ruim 184 miljoen bezoekers op een bevolking van 60 miljoen), het Verenigd Koninkrijk (176 miljoen bezoeken op 59 miljoen inwoners) en Duitsland (164 miljoen op bijna 83 miljoen inwoners). In Nederland waren het 24 miljoen bezoekers op 16 miljoen inwoners. Amerikanen bijvoorbeeld gaan gemiddeld zes keer per jaar, Nederlanders anderhalf keer.

Dat komt volgens Boudewijn Muts van Utopia doordat er te weinig schermen zijn en dus te weinig aanbod. ,,Het Europese gemiddelde is één scherm op 10 à 20.000 inwoners, in Nederland is dat één op de 30.000.' Aanbod creëert vraag, daar is hij van overtuigd. ,,Toen wij een bioscoop bouwden in Den Helder steeg het bezoek al het eerste jaar van 70.000 naar 200.000.' De populariteit van de dvd zien geen van beide bedrijven niet als een probleem. ,,De komst van de video, dat hebben we echt heel duidelijk gemerkt', merkt Nielsen op. ,,Maar nu is iedereen eraan gewend dat de bioscoop en de video of dvd naast elkaar bestaan.'

De bioscoop wordt meer een luxe uitgaansgelegenheid en het publiek stelt hogere eisen: meer beenruimte, betere stoelen, beter beeld en geluid. ,,Tien jaar geleden begonnen we met Digital Theatrical Sound-modulen in enkele zalen', zegt Nielsen. ,,Nu moeten die in elke zaal.' De volgende grote technische stap zal digitale projectie zijn. Het duurt nog vijf jaar voordat alle bioscopen daarmee zijn toegerust, schat Pathé. Nielsen: ,,De eerste discussie was: komt er een digitale standaard waar alle filmstudio's mee gaan werken? De tweede was: hoe voorkom je piraterij. Daar zijn we nu wel uit. De verzending kan zodanig worden gecodeerd dat alleen de distributeur en de exploitant een sleutel krijgen van de filmproducent, waarmee het digitale filmbestand kan worden geopend. Dat is ook handig, want die codering geldt dan voor een bepaald aantal vertoningen. Dan kan de exploitant dus niet meer stiekem extra voorstellingen geven zonder daarvoor af te dragen.'

Juist omdat Pathé niet verwacht nog veel meer bioscopen te bouwen, probeert het bedrijf andere bezoekers aan te trekken. Zo is eens in de twee weken de dinsdagmiddag gereserveerd voor 50-plussers. ,,Het is bijna een sociale gebeurtenis geworden', zegt Nielsen. ,,Die middagen zitten helemaal vol en er komen veel dezelfde mensen, overigens vooral 60- en 70-plussers. Wij zetten daar dan ook zoveel mogelijk hetzelfde team van ons personeel bij.' Wat weegt voor dit publiek het zwaarst, de film of het evenement? ,,Dat weten we nog niet.' Bij volwassenen boven de dertig ligt het anders. ,,Die komen voor de film. Ze willen ook dezelfde film als die jongeren zien, maar dan zonder die jongeren. Ze ergeren zich aan het sms'en in de zaal, zelfs al horen ze daar niets van. Het ergert hun gewoon dat iemand naast hen zit die niet dezelfde aandacht kan opbrengen als zijzelf.'

Pathé heeft ook geëxperimenteerd met de programmering van Turkse en Marokkaanse films, maar de aanlevering is problematisch, zegt Nielsen. ,,Wij werken met een Duitse leverancier, maar hij kan niet altijd garanderen dat we een Turkse succesfilm krijgen op het moment dat daar in Turkije veel media-aandacht voor is. Wil je zulke films hier succesvol programmeren, dan moet je aansluiten op de aandacht in Turkije: dat volgen de Turken in Nederland via de Turkse televisie.' Dat Pathé de film Cool! van Theo van Gogh niet wilde programmeren, had dus niets te maken met het willen weren van die doelgroep, zegt hij stellig. ,,Onze inkopers verwachtten dat er niet meer dan 1.500 mensen zouden komen kijken. Dat is voor ons echt niet genoeg.' Van Gogh dreigde met een kort geding – maar het is er niet meer van gekomen.

Nielsen en Muts zijn het over één ding laaiend eens: ondanks het inmiddels beproefde succes van de multi's en mega's wordt het de bioscoopbedrijven bepaald niet makkelijk gemaakt. Muts springt uit zijn vel van ergernis als hij beschrijft hoe de besluitvorming loopt – of beter gezegd, niet loopt. ,,Om te beginnen gaat het hier ongekend traag, je bent wel negen jaar bezig met de procedures – gemiddeld drie jaar langer dan in andere landen. In Emmen bijvoorbeeld hadden we al tweeënhalf jaar geleden de vergunning moeten hebben, iedereen – gemeente, bevolking, provincie – was het erover eens. Totdat er één ambtenaar van VROM de plek niet goed vond, en een heel nieuw plan voor het centrum van Emmen eiste. Over deze bioscoop in het nieuwe stadshart van Almere praten we sinds 1995.'

Dat kan Pathé bevestigen. ,,Voordat je door alle inspraak en bezwaarschriften heen bent kost het minimaal zeven jaar.'

Muts windt zich op over ,,het valse argument' dat een multiplex buiten het centrum de stad zou leegzuigen. Dat is niet waar, zegt hij, de markt is groot genoeg. ,,Zoals hier in Almere wordt de bestaande bioscoop omgevormd tot een arthouse met weer zijn eigen publiek.' Nielsen: ,,De locaties aan de stadsrand zijn voor de mensen die geen zin hebben om voor een filmpje naar de binnenstad te gaan.'

Dit beeld wordt bevestigd door de Amsterdamse planoloog Dennis Jannette Walen, die een jaar geleden in het vaktijdschrift Rooilijn een artikel publiceerde met de titel `Megabioscopen, dolkstoot voor de binnenstad?' Nee, was zijn conclusie, binnenstad (gezellig) en periferie (bereikbaar) bieden verschillende ervaringen en zitten elkaar niet in de weg. Zo bleek Pathé Arena een publiek te trekken dat anders helemáál niet naar de bioscoop was gegaan en het gebrek aan sfeer in de omgeving voor lief nam. In het verleden zijn de conflicten tussen binnensteden en aangrenzende gemeentes over de plek van nieuwe megabioscopen wel hoog opgelopen. Amsterdam en Diemen, Rotterdam en Capelle, Den Haag en Leidscheveen – allemaal troffen ze elkaar voor de rechter omdat de binnenstad de megabioscoop voor zichzelf wilde houden.

Vanzelfsprekend zitten de exploitanten liever op een grote, goed bereikbare plek aan de stadsrand. Nielsen: ,,Wij wilden ook graag locaties aan de stadsrand hebben, maar kregen in de Randstad daar in eerste instantie geen toestemming voor. Terwijl Fransen en Belgen allang gewend zijn om voor bepaalde zaken naar de stadsrand te gaan.' Boudewijn Muts: ,,Geef me een plek op het Prins Clausplein of naast de Ikea in Delft en ik begin er morgen een megabioscoop met dertig zalen.'

Het bouwen in de binnenstad is duurder en ingewikkelder. Volgens Pathé is de investering zelfs verdubbeld ten opzichte van zeven of acht jaar geleden. ,,Het is nu twee keer zo duur om een nieuwe megabioscoop te bouwen in Nederland als in Frankrijk. Daar kun je in de breedte bouwen, hier moet je altijd de hoogte in, met roltrappen en liften', zegt Nielsen. Ook voor Utopia was het gebouw in Almere – een ontwerp van het bureau DP6 – uitzonderlijk duur, maar de plek midden in een nieuw stadscentrum is ook uitzonderlijk.

Muts hanteert enkele basisprincipes waar een nieuwe multiplex aan moet voldoen: het moet goed met de auto bereikbaar zijn en parkeerruimte hebben, comfort bieden, multifunctioneel zijn zodat er ook presentaties en congressen kunnen worden gehouden, en het moet `complementair' zijn, bijvoorbeeld met een supermarkt en kantoren. De locatie in Almere voldoet aan die eis: het complex bevat ook een supermarkt en horeca. Dat had een brasserie moeten worden, maar het werd een Burger King.

Voor een reus als Pathé mag de rek er in Nederland bijna uit zijn – het enige concrete nieuwe plan is voor een multiplex aan de rand van Nijmegen – maar voor kleinere ondernemingen als Utopia en straks de Nederlandse exploitanten begint het feest net.

Nu is er nog weinig druk op de markt in Nederland, zegt Boudewijn Muts. ,,De helft van de traditionele bioscopen ziet er niet uit, maar toch draaien ze redelijk: ze investeren weinig en er zijn te weinig schermen.' Maar als de plannen die nu rondzingen allemaal gerealiseerd worden, dan zullen de bioscopen moeten dingen naar de gunst van de klant.

Rectificatie

Multiplex

Het artikel Magie in het donker van de multiplex (13 november, pagina 24) meldt dat de nieuwe megabioscoop in Almere is ontworpen door architectenbureau DP6. Het gebouw is echter ontworpen door het bureau OMA van Rem Koolhaas en twee Belgische bureaus, BBSC-Architects en grafisch bureau OskarD. DP6 ontwerpt de nieuwe multiplex van Utopia in Emmen.