Het festival der tegendraadse zwarte heldinnen

Op het Black Magic Woman Festival in Amsterdam barst deze week de discussie los over zwarte heldinnen, voorspelt Ernestine Comvalius aan Paul Steenhuis.

Ze is een zwarte heldin van het witte doek: Hattie McDaniel. Ze was de eerste zwarte vrouw die een Oscar voor de beste bijrol won: die van `Mammy' in Gone With The Wind. Die Oscar, in 1939, droeg mede bij aan het ontstaan van een `zwart zelfbewustzijn' in Amerika.

Negen jaar geleden zag toenmalig programmeur Ingrid de Ruyter van het Krater Theater in Amsterdam-Zuidoost een fragment van een toneelstuk over Hattie McDaniel. Het was op een middag over `de zwarte vrouw in historisch perspectief'. Zoiets, een festival om de beeldvorming rond zwarte en migrantenvrouwen te doorbreken, om de kracht van de zwarte vrouw de samenleving te tonen, moeten we ook in Amsterdam Zuidoost hebben, dacht De Ruyter. Zo werd het Black Magic Woman-Festival (BMW) geboren in 1996, schrijft ze in het boekje over de festivalgeschiedenis, Betoverende Kunst (2001). Hattie McDaniel leidde tot dat idee.

Aanvankelijk was het festival, vernoemd naar de geheimzinnige kracht van de zwarte vrouw die de band Santana in een hit bezong, een podiumkunsten- festival. Maar inmiddels is het uitgegroeid tot een breed festival: met film, muziek, podiumkunsten, literatuur, discussie, fotografie, dat een steeds groter, ook deels wit publiek trekt.

Dit jaar zijn onderdelen van het festival in Amsterdam ook buiten Zuidoost te bezoeken, zoals morgen, zondag 14 november een festivaldag in de Meervaart. En maandag 15 november, een discussie in de Centrale Bibliotheek in Amsterdam-Centrum over de vraag `Welke heldinnen tellen anno 2004' nog mee.

ZUS OF TANTE

Want heldinnen, zwarte heldinnen, is dit jaar het thema van het festival. Dat thema ligt in de lijn van het onstaan van het festival, vertelt Ernestine Comvalius, directeur van Krater Theater dat het festival organiseert. ,,Maar er is wel discussie over geweest. Sommige mede-organisatoren zeiden: `ach, heldinnen, dan kies je iemand die het gemaakt heeft, maatschappelijk, en dat is dan een heldin. Dan kan je moeder, je zus of je tante nooit een heldin zijn'. Maar zo zie ik het niet,'' zegt Comvalius, ,,Natuurlijk kan je moeder of zus ook een heldin zijn. Dat is volkomen individueel. Een heldin is voor mij iemand die door daden, gedachten of houding inspireert, een rolmodel biedt – maar zij is geen heilige op wie geen kritiek mogelijk is. Een heldin kan dus ook je tante zijn. Maar met ons festival willen we iets laten zien, iets delen, en dus hebben we voor bekende zwarte heldinnen gekozen.''

Maar, zegt ze er meteen bij: ,,Wij stellen geen vaste lijst zwarte heldinnen samen. Wij houden geen verkiezing. Wij willen een discussie, over wie zijn nu de zwarte vrouwen die inspireren – waaronder we ook migrantenvrouwen rekenen. Daarom zijn we onder meer een hele dag in de Meervaart, om ook Marokkaanse vrouwen te bereiken, met een film over vrouwen in Algerije, Une Femme Taxi.''

`Zwart' feminisme en populaire cultuur komen samen in het heldinnenthema van het festival, stelt Comvalius. Dat is niet onomstreden, want bij de keuze van het thema ontstond al direct discussie. Over Oprah Winfrey bijvoorbeeld, de Amerikaanse gastvrouw van de gelijknamige populaire tv-talkshow. Is zij een zwarte heldin? Of Ayaan Hirsi Ali, het Tweede-Kamerlid dat ondanks doodsbedreiging (en moord op haar medestander Theo van Gogh) voor emancipatie van de moslimvrouw pleit?

,,Voor sommige mensen is Winfrey zeker een heldin; ze heeft succes, maar verloochent haar positie als zwarte vrouw nooit. Voor sommigen van ons is Hirsi Ali ook een heldin, hoewel er kritiek op haar is, dat ze te veel de islam aanvalt. In dat verband is voor mij ook de Egyptische vrouwelijke arts Nawal El Saadawi een heldin, in die strijd voor emancipatie van moslimvrouwen. Ze schreef in 1977 De gesluierde Eva, stichtte de eerste feministische beweging in Egypte en werd ook vervolgd en bedreigd als afvallige. Maar ze blijft meer binnen de islam.''

KILLER QUEEN

Discussie over wie actuele zwarte heldinnen zijn, zal maandag zeker komen, in de centrale Bibliotheek, als de zwarte activiste en Parool-columniste Ellin Robles een discussie met jonge zwarte vrouwen houdt. En ook vanavond (zaterdag 13 november) is er al een Black Magic Woman-Festival discussie over tegendraadse heldinnen, onder leiding van de Marokaans-Nederlandse Samira Abbos. Daarbij zijn onder andere de Surinaamse Thaiboks-kampioene Ilonka Elomnt, bijgenaamd The Killer Queen aanwezig, en Marlène Ceder, sociaal activiste uit de Bijlmer, die voor daklozen kookt en gevangenen bezoekt. ,,Zij passen ook in ons beeld van heldinnen.''

En Beyoncé, zangeres van Destiny's Child? ,,Voor sommige jongeren zal ze zeker een heldin zijn. Mijn persoonlijke voorkeur gaat uit naar vergeten, historische zwarte heldinnen, die inspirerend kunnen zijn, zoals de de weggelopen slavin uit Suriname, Flora. Zij koos voor de vrijheid, ongeacht de consequenties. Of de eerste Egyptische vrouwelijke farao, en de klassieke Griekse liefdesdichteres Sappho. Zij zijn voor mij inspirerende, tegendraadse heldinnen. Ja, Sappho beschouw ik ook als zwarte heldin.''

www.blackmagicwomanfestival.nl

t/m 21 nov, met o.m.zo 14 nov v.a. 12u in De Meervaart Amsterdam Festivaldag, en ma 15 nov 19u Black Magic Woman Heldinnendebat met Ellin Robles,

Centrale Bibliotheek

Prinsengracht 587 Amsterdam,

entree €5,

reserveren 020 - 6952911